Lyndon B. Johnson i wojna w Wietnamie. Jak obietnica pokoju zamieniła się w eskalację?

• Lyndon B. Johnson objął prezydenturę w listopadzie 1963 r., dziedzicząc po JFK rosnące zaangażowanie USA w Wietnamie i szybko pogarszającą się sytuację w regionie. Jego administracja, wspierana przez doradców takich jak Robert McNamara, dążyła do eskalacji militarnej, obawiając się utraty amerykańskiego prestiżu.
• Kluczowym momentem był incydent w Zatoce Tonkijskiej w sierpniu 1964 r., który, mimo niejednoznacznych dowodów, posłużył do uzyskania od Kongresu rezolucji dającej prezydentowi szerokie uprawnienia do działań wojskowych. Doprowadziło to do rozpoczęcia operacji "Rolling Thunder" i masowego wysłania wojsk lądowych w 1965 r., zmieniając charakter konfliktu w pełnowymiarową wojnę amerykańską.
• Strategia ograniczonej wojny, mająca na celu uniknięcie bezpośredniej konfrontacji z Chinami i ZSRR, nie przyniosła spodziewanych efektów, prowadząc do narastania strat i kosztów. Ofensywa Tet w 1968 r. militarnie kosztowna dla komunistów, politycznie podważyła wiarygodność administracji USA, wywołując kryzys zaufania.
• W obliczu spadającego poparcia i wewnętrznych podziałów, Lyndon B. Johnson ogłosił 31 marca 1968 r. częściowe wstrzymanie bombardowań i rezygnację z ubiegania się o reelekcję. Okres jego prezydentury w kontekście Wietnamu stał się studium ograniczeń potęgi militarnej w konflikcie o złożonych stawkach.

Za Kennedy’ego amerykańska obecność wzrosła do ponad 16 tysięcy wojskowych doradców i personelu pomocniczego, lecz formalnie nie była jeszcze operacją wielkich jednostek bojowych USA. Johnson nie rozpoczynał zatem wojny od zera. Przejmował zobowiązanie budowane od lat pięćdziesiątych w ramach polityki powstrzymywania komunizmu, wzmacniane przekonaniem, że utrata Wietnamu Południowego osłabi wiarygodność gwarancji amerykańskich w całej Azji. W tle pozostawały doświadczenie wojny koreańskiej, rywalizacja z ZSRR, rosnąca pozycja Chińskiej Republiki Ludowej i obawa przed efektem domina w Azji Południowo-Wschodniej.

Nie oznacza to, że Hanoi było jedynie narzędziem Moskwy lub Pekinu. Wietnamski komunizm wyrastał również z wieloletniej walki antykolonialnej, a przywódcy Demokratycznej Republiki Wietnamu prowadzili własną politykę zjednoczenia kraju. Amerykańska percepcja konfliktu jako testu globalnej wiarygodności zderzała się z lokalną logiką wojny rewolucyjnej. Ta rozbieżność stała się jednym z podstawowych źródeł strategicznego niepowodzenia Waszyngtonu.

Johnson, McNamara i Bundy - architekci kluczowych decyzji

W kluczowym okresie 1964-1965 prezydent Johnson opierał się na wąskim kręgu doradców. Sekretarz obrony Robert S. McNamara odpowiadał za ocenę opcji wojskowych, przygotowywanie wariantów zwiększenia sił i koordynację z Połączonym Komitetem Szefów Sztabów. Doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego McGeorge Bundy organizował przepływ informacji do Białego Domu i współtworzył polityczną argumentację na rzecz presji militarnej. Ważni byli także sekretarz stanu Dean Rusk, ambasador Maxwell Taylor, dowódca sił USA w Wietnamie gen. William Westmoreland i sceptyczny wobec eskalacji podsekretarz stanu George Ball.

McNamara wnosił do administracji język analizy systemowej: liczb żołnierzy, zdolności operacyjnych, kosztów i przewidywanego oddziaływania siły. Problem polegał na tym, że mierzalne wskaźniki aktywności wojskowej nie były równoznaczne z osiąganiem trwałych rezultatów politycznych. Bundy z kolei traktował wietnamski kryzys jako sprawdzian pozycji USA. W memorandum z 7 lutego 1965 r. ostrzegał, że bez nowych działań amerykańskich klęska może okazać się nieuchronna, a stawką jest prestiż Stanów Zjednoczonych i ich wpływy w Azji. Był to argument geopolityczny, nie tylko operacyjny.

Johnson nie był biernym odbiorcą rekomendacji. Zapisy posiedzeń z lipca 1965 r. pokazują prezydenta pytającego dowódców, czy kolejne 100 tysięcy żołnierzy rzeczywiście wystarczy i czy przeciwnik nie odpowie własną mobilizacją. Ostateczne decyzje należały do niego, choć ich pole manewru zawężały wcześniejsze zobowiązania, presja doradców i obawa przed utratą twarzy.

Zatoka Tonkijska - od niepewnych meldunków do szerokiego mandatu

W sierpniu 1964 r. niszczyciel USS „Maddox” prowadził na wodach Zatoki Tonkijskiej patrol rozpoznawczy DESOTO, w warunkach równoległych południowowietnamskich operacji rajdowych przeciw wybrzeżu Północy. 2 sierpnia doszło do rzeczywistego starcia z północnowietnamskimi kutrami torpedowymi. Dwa dni później załogi „Maddoxa” i USS „Turner Joy” zgłosiły kolejny atak. Właśnie druga relacja, oparta na niejednoznacznych wskazaniach radarowych i sonarowych oraz obserwacjach w trudnych warunkach, stała się przedmiotem poważnych wątpliwości. Późniejsze analizy nie potwierdziły, by 4 sierpnia nastąpił drugi atak w formie przedstawionej opinii publicznej.

Administracja zareagowała jednak tak, jakby oba ataki były bezsporne. Johnson zarządził odwetowe naloty na cele północnowietnamskie i zwrócił się do Kongresu o polityczne upoważnienie. 7 sierpnia uchwalono rezolucję tonkijską: Izba Reprezentantów poparła ją jednomyślnie, w Senacie przeciw głosowali tylko Wayne Morse i Ernest Gruening. Dokument pozwalał prezydentowi podejmować „wszelkie niezbędne środki” w odpowiedzi na ataki i dla przeciwdziałania dalszej agresji. Nie był formalnym wypowiedzeniem wojny, lecz w praktyce stał się rozległą podstawą dla eskalacji.

Rola McNamary była tutaj szczególnie istotna: jako sekretarz obrony przedstawiał Kongresowi i opinii publicznej wojskową interpretację meldunków, choć niepewność co do zdarzeń z 4 sierpnia wymagała większej ostrożności. Bundy uczestniczył w politycznej koordynacji reakcji administracji. Nie ma podstaw, by redukować całą sytuację do prostego twierdzenia, że Johnson osobiście sfabrykował atak, równie błędne byłoby przedstawienie drugiego incydentu jako udowodnionego faktu. Udokumentowany problem dotyczy rozbieżności między niepewnością materiału wywiadowczego a kategorycznością publicznego uzasadnienia użycia siły.

Wybory 1964

Incydent tonkijski przypadł na kampanię prezydencką 1964 r. Republikański kandydat Barry Goldwater opowiadał się za twardszą linią wobec komunizmu, podczas gdy Johnson budował wizerunek odpowiedzialnego przywódcy, który nie zamierza bez potrzeby rozszerzać wojny. Nie była to jednak obietnica wycofania się z Wietnamu. Prezydent próbował jednocześnie uniknąć zarzutu słabości i nie dopuścić, by konflikt zdominował krajową debatę nad reformami społecznymi. W listopadzie odniósł zdecydowane zwycięstwo, uzyskując ponad 61 procent głosów powszechnych.

Wojna kolidowała z projektem Great Society, czyli planami Johnsona dotyczącymi walki z ubóstwem, rozszerzania praw obywatelskich oraz reformowania edukacji i opieki zdrowotnej. Johnson obawiał się, że szeroka mobilizacja, podwyżki podatków i gwałtowny wzrost wydatków wojennych osłabią jego program wewnętrzny. Z tego względu polityka stopniowego zwiększania zaangażowania miała także wymiar polityczno-budżetowy. Wyborczy mandat nie oznaczał jednak, że społeczeństwo świadomie zaakceptowało przyszłą wojnę na skalę setek tysięcy żołnierzy.

Przejście od doradztwa do wojny amerykańskiej

Po atakach na amerykańskie instalacje w rejonie Pleiku w lutym 1965 r. w Białym Domu zwyciężyła koncepcja trwałej presji powietrznej na Hanoi. Bundy, przebywający wówczas w Wietnamie, w memorandum z 7 lutego zalecał zasadniczą zmianę kursu. W dokumencie z 16 lutego nazywał rozpoczęcie ciągłych działań przeciw Północy decyzją przełomową. Operacja „Rolling Thunder” rozpoczęła się 2 marca 1965 r. i trwała do końca października 1968 r. Naloty miały podnieść koszty prowadzenia wojny przez Hanoi, ograniczyć infiltrację na Południe oraz wzmocnić morale Sajgonu.

8 marca 1965 r. do Đà Nẵng przybyło około 3500 amerykańskich marines, początkowo z zadaniem ochrony bazy lotniczej. Wkrótce zadania i liczebność kontyngentu rozszerzono. Mechanizm eskalacji był samonapędzający: kampania powietrzna wymagała baz, bazy wymagały ochrony, a ochrona przechodziła w działania ofensywne przeciw przeciwnikowi operującemu na Południu. Jednocześnie dowództwo amerykańskie zaczęło przejmować ciężar wojny od słabych instytucji Republiki Wietnamu.

1 lipca McNamara przedstawił prezydentowi trzy drogi:

• wycofanie,
• utrzymanie ograniczonej obecności przy ryzyku dalszego pogorszenia sytuacji
• znaczną rozbudowę presji wojskowej połączoną z inicjatywami dyplomatycznymi.

Opowiadał się za trzecim rozwiązaniem. 28 lipca Johnson ogłosił zwiększenie liczby żołnierzy USA z 75 tysięcy do 125 tysięcy i podniesienie miesięcznego poboru z 17 tysięcy do 35 tysięcy rekrutów. Kolejne memorandum McNamary z 1 września postulowało dalsze siły, a jesienią planowane stany osobowe przekraczały już 200 tysięcy.

Była to zasadnicza zmiana charakteru konfliktu. Waszyngton przestał jedynie doradzać sojusznikowi i stał się bezpośrednim uczestnikiem wielkiej wojny lądowej. W kolejnych latach liczba amerykańskich żołnierzy wzrosła do ponad pół miliona. Kampania „search and destroy”, duże operacje manewrowe i wykorzystanie przewagi ogniowej miały wyczerpać przeciwnika. Nie rozwiązywały jednak problemu jego zaplecza politycznego, zdolności odtwarzania strat ani słabości administracji w Sajgonie.

Geopolityka wojny ograniczonej

Johnson odrzucał zarówno szybkie wycofanie, jak i nieograniczoną wojnę przeciw Północy. Obawiał się, że inwazja lądowa na Demokratyczną Republikę Wietnamu lub uderzenia o zbyt dużej skali sprowokują bezpośrednią interwencję Chin, a potencjalnie również niebezpieczną konfrontację z ZSRR. Pamięć o wejściu wojsk chińskich do wojny koreańskiej pozostawała żywa. Stąd ograniczenia celów bombardowań i etapowanie eskalacji operacji.

Ta ostrożność miała racjonalne podstawy strategiczne, lecz tworzyła sprzeczność. Stany Zjednoczone dysponowały miażdżącą przewagą technologiczną, ale nie chciały użyć jej bez ograniczeń; Hanoi natomiast mogło akceptować wysokie straty, rozpraszać logistykę i prowadzić długą wojnę na wyniszczenie politycznej woli przeciwnika. Bombardowania nie doprowadziły do oczekiwanego załamania decyzji przywódców północnowietnamskich. Nie znaczy to, że presja militarna była bezskuteczna na każdym szczeblu, lecz że jej efekty taktyczne nie przekładały się automatycznie na strategiczną kapitulację.

Szczególne znaczenie miał problem wiarygodności sojuszniczej. W kalkulacji Waszyngtonu opuszczenie Sajgonu mogło osłabić zaufanie Tajlandii, Filipin czy innych partnerów do amerykańskich gwarancji. Paradoksalnie przedłużająca się wojna również podważała wiarygodność USA, ujawniając ograniczenia ich siły i zdolności do przekształcania lokalnych układów politycznych. Johnson stał się zakładnikiem kosztów już poniesionych. Im więcej zasobów angażowano, tym trudniej było politycznie uzasadnić zmianę kursu.

Od konsensusu do kryzysu zaufania

W latach 1966-1967 rosły amerykańskie straty, wydatki i skala protestów przeciw wojnie. Administracja nadal przekonywała o postępach, powołując się na wskaźniki strat przeciwnika, liczbę operacji i rozbudowę sił południowowietnamskich. Jednocześnie nie następował przełom polityczny. Strategia wyczerpania przeciwnika okazywała się szczególnie trudna wobec ruchu, dla którego przetrwanie i kontynuowanie walki stanowiły same w sobie instrument zwycięstwa.

Także wewnątrz administracji narastały rozbieżności. McNamara, wcześniej jeden z głównych promotorów eskalacji, coraz mocniej kwestionował skuteczność bombardowań i perspektywę rozstrzygnięcia militarnego. Jego odejście z Pentagonu na początku 1968 r. symbolizowało erozję wcześniejszego konsensusu. Bundy przestał być doradcą bezpieczeństwa narodowego już w 1966 r., jednak jego memoranda z 1965 r. pozostają istotnym świadectwem sposobu, w jaki argument o globalnej wiarygodności USA przełożono na decyzję o zwiększeniu użycia siły.

Ofensywa Tet jako polityczna granica eskalacji

Ofensywa Tet, rozpoczęta na przełomie stycznia i lutego 1968 r., była dla sił komunistycznych kosztowna militarnie, lecz przyniosła poważny efekt polityczny. Skala skoordynowanych uderzeń na miasta i instalacje Południa podważyła przekaz administracji o zbliżającym się zwycięstwie. W USA pogłębił się kryzys zaufania do oficjalnych ocen wojny. W prawyborach Demokratów w New Hampshire 12 marca antywojenny senator Eugene McCarthy osiągnął wynik odczytany jako poważne ostrzeżenie dla urzędującego prezydenta, następnie do wyścigu dołączył również Robert F. Kennedy.

31 marca 1968 r. Johnson ogłosił częściowe wstrzymanie bombardowań Wietnamu Północnego, zaproponował rozmowy pokojowe i zapowiedział, że nie będzie ubiegał się o nominację Partii Demokratycznej na kolejny okres sprawowania urzędu. Nie była to rezygnacja z prezydentury: pozostał na stanowisku do stycznia 1969 r. Sam wskazywał na potrzebę skupienia się na pokoju i przezwyciężeniu podziałów wewnętrznych. Decyzję Johnsona należy jednak widzieć także w kontekście spadającego poparcia, rozłamu w partii, wyczerpania politycznego i niepowodzenia dotychczasowej strategii.

W przemówieniu Johnson nadal bronił sensu amerykańskiego zaangażowania i podkreślał bezpieczeństwo Azji Południowo-Wschodniej jako część bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych. Jednocześnie dostrzegał gospodarczy ciężar wojny, presję na budżet i dolara oraz konieczność ograniczenia krajowej polaryzacji. Jego decyzja nie oznaczała zatem pełnego odrzucenia doktryny powstrzymywania, lecz przyznanie, że dotychczasowy sposób jej realizacji wyczerpał polityczną przestrzeń działania.

Przewaga militarna bez politycznego rozstrzygnięcia

Odpowiedzialność Johnsona za eskalację w Wietnamie jest bezsporna, choć sprowadzanie wojny do indywidualnych ambicji prezydenta byłoby historycznie nieadekwatne. Otrzymał on kryzys ukształtowany przez poprzednie administracje, ale to za jego zgodą nastąpiły kluczowe decyzje o długotrwałych bombardowaniach i masowym wysłaniu wojsk lądowych. McNamara dostarczał instrumentarium planowania i rekomendacje zwiększania sił. Bundy budował argumentację opartą na zagrożeniu klęską i utratą prestiżu. Żaden z nich nie zastępował jednak konstytucyjnej odpowiedzialności prezydenta.

Jesienią 1968 r. negocjacje pokojowe stały się również przedmiotem ostrej rywalizacji wyborczej między demokratą Hubertem Humphreyem, a republikaninem Richardem Nixonem. Po ogłoszeniu przez Johnsona 31 października całkowitego wstrzymania bombardowań Wietnamu Północnego administracja zabiegała o udział Sajgonu w rozszerzonych rozmowach paryskich. Tymczasem ludzie związani z kampanią Nixona, wykorzystując pośrednictwo republikańskiej działaczki Anny Chennault i jej kontakty z ambasadorem Wietnamu Południowego Bùi Diễmem, przekazywali władzom w Sajgonie sygnały, by zwlekały z przystąpieniem do negocjacji, sugerując korzystniejsze warunki po ewentualnym zwycięstwie republikanina.

Wydarzenia te, określane jako „afera Chennault”, są udokumentowane w materiałach LBJ Presidential Library, nagraniach rozmów prezydenckich i serii FRUS, nie dowodzą jednak, że bez tej ingerencji pokój byłby nieuchronny. Johnson, poinformowany m.in. na podstawie przechwyconej korespondencji i ustaleń FBI, uznał działania otoczenia Nixona za niedopuszczalne naruszenie interesu państwa w rozmowie z liderem republikanów w Senacie Everettem Dirksenem 2 listopada nazwał je „zdradą”. Dzień później Nixon telefonicznie zaprzeczał swojemu udziałowi w operacji.

Relacje obu polityków były przy tym bardziej złożone niż zwykła partyjna wrogość, wcześniej utrzymywali kontakty dotyczące Wietnamu, a Johnson, mimo podejrzeń, powstrzymał się od publicznego ujawnienia sprawy, obawiając się zarówno kompromitacji metod pozyskania informacji, jak i destabilizacji przyszłej prezydentury. Po wyborach, 8 listopada, naciskał już na prezydenta elekta, by ten skłonił Sajgon do udziału w konferencji. Sprawa pokazała, jak polityka wewnętrzna USA i kalkulacje południowowietnamskiego sojusznika mogły ograniczać swobodę amerykańskiej dyplomacji nawet w chwili próby deeskalacji konfliktu

Najważniejsza lekcja strategiczna płynąca z lat 1963-1968 dotyczy relacji między środkami wojskowymi a celem politycznym. USA potrafiły szybko zwiększać potencjał bojowy i zadawać ogromne straty, ale nie zdołały stworzyć stabilnego, samodzielnego porządku politycznego w Wietnamie Południowym ani zmusić Hanoi do przyjęcia warunków Waszyngtonu. Przekonanie, że wiarygodność mocarstwa wymaga eskalacji, stopniowo prowadziło do sytuacji, w której sama eskalacja podkopywała tę wiarygodność. Dlatego wietnamska strategia administracji Lyndona Johnsona pozostaje studium ograniczeń potęgi militarnej w konflikcie, którego stawka była równocześnie lokalna, ideologiczna i globalna.

Autor: Jan Hernik - amerykanista, analityk polityczny i publicysta, absolwent Ośrodka Studiów Amerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizuje się w polityce wewnętrznej i zagranicznej Stanów Zjednoczonych, ze szczególnym uwzględnieniem amerykańskich procesów wyborczych oraz zaangażowania USA w Europie i regionie Indo-Pacyfiku.