Rosja reanimuje zimnowojenny "złom". Modernizacja czołgów T-72A jako desperacka próba łatania strat

Głównym motorem napędowym decyzji o przywróceniu do służby i modernizacji wiekowych czołgów T-72A (pierwotnie wdrożonych w 1979 roku i produkowanych do połowy lat 80. XX wieku) są ogromne straty sprzętowe, jakie siły rosyjskie ponoszą od początku inwazji na Ukrainę. Zasoby nowocześniejszych czołgów, takich jak T-72B, T-80 czy T-90, które znajdowały się w jednostkach liniowych i magazynach, zostały znacząco uszczuplone. Analitycy, tacy jak Andrij Tarasenko, wskazują, że Rosja w obliczu wyczerpania zapasów T-72B została zmuszona do sięgnięcia po starsze wersje "siedemdziesiątek dwójek". 

W październiku analitycy OSINT informowali, że armia rosyjska całkowicie wyczerpała zapasy gotowych do walki czołgów w wojnie z Ukrainą. Nadal jednak posiada blisko 3000 czołgów wymagających naprawy lub uważanych za niekwalifikujące się do renowacji. W sierpniu zaś Instytutu Studiów nad Wojną (ISW) poinformowało, że straty rosyjskich czołgów na polu bitwy stale maleją, osiągając najniższy poziom w czerwcu i lipcu 2025 r. od czasu rozpoczęcia pełnoskalowej inwazji.

Według portalu analitycznego Oryx, który publikuje straty rosyjskie na podstawie zdjęć czy nagrań, Rosja do tej pory straciła:

• 6 - T-72 'Ural':
• 48 - T-72A;
• 28 - T-72AV;
• 365 - T-72B;
• 117 - T-72B Obr. 1989;
• 199 - T-72B Obr. 2022;
• 32 - T-72BA;
• 378 - T-72B3;
• 5 - T-72B3 Obr. 2014;
• 298 - T-72B3 Obr. 2016;
• 115 - T-72B3 Obr. 2022;
• 8 - T-72B3 Obr. 2025:
• 216 - T-72 nieznanych.

Według raportu Military Balance Międzynarodowego Instytutu Studiów Strategicznych (IISS) z 2021 rosyjskie siły lądowe miały na początku pełnoskalowej inwazji od 2800 do 3330 sprawnych czołgów, co oznaczałoby, że Rosja poniosła straty w wysokości 121–143% swoich operacyjnych sił pancernych, które na dziś według Oryx wynoszą 4334, z których zniszczone: 3239, uszkodzone: 159, opuszczone: 396, zdobyte: 540.

T-72A ruszają na modernizację 

Pierwsze oznaki odzyskiwania czołgów T-72A z baz magazynowych pojawiły się już w lipcu 2025 roku, kiedy zdjęcia satelitarne zarejestrowały ruch tych pojazdów w 349. bazie magazynowej.

Potem we wrześniu 2025 roku, kiedy portal Defence Express donosił o dostarczeniu kilkuset czołgów T-72A do zakładów Uralwagonzawod w Niżnym Tagile. Pojazdy te, magazynowane przez dekady od czasów zimnej wojny, często przechowywano pod gołym niebem, bez odpowiedniego zabezpieczenia przed warunkami atmosferycznymi. Militarnyi powołuje się na analizę Frontelligence Insight, z której wynika, że ​​do jesieni 2025 roku Rosja planowała remont i modernizację ponad 800 czołgów T-72 do standardu T-72B3M w ciągu dziesięciu lat. Liczba ta jest podobno zgodna z liczbą czołgów T-72 pozostających w magazynach i w zakładach naprawczych pojazdów pancernych.

W rezultacie, zanim czołgi te zostaną poddane jakiejkolwiek modernizacji, wymagają kompleksowego i czasochłonnego remontu kapitalnego. W 2022 roku w bazach magazynowych znajdowało się około 1478 jednostek T-72B, ale do 2025 roku w różnych stanach pozostało ich tylko 292. 

Zakres modernizacji: Co zmienia się w czołgach T-72A?

Celem rosyjskiego przemysłu jest podniesienie archaicznych T-72A do standardu znanego jako T-72B3 lub T-72B3M. Rosja w ograniczonym zakresie wykorzystywała czołgi T-72A na froncie, opierając się na zmodernizowanym T-72B3M modelu 2016/22 oraz T-80BV/BVM. Wynika to z łatwiejszej modernizacji T-72B w warunkach sankcji ze względu na zastosowanie starszej optyki i młodszy wiek pojazdów w magazynach.

Główne kierunki modernizacji T-72A obejmują: wzmocnienie opancerzenia - na wieżach montowany jest pancerz reaktywny nowszej generacji, najprawdopodobniej Relikt, który ma zwiększyć odporność na nowoczesne pociski kumulacyjne i podkalibrowe. Dodatkowe moduły pancerza reaktywnego i osłony siatkowe pojawiają się również na burtach kadłuba.

Instalowane są nowsze systemy, w tym celowniki wielokanałowe (dzienno-nocne) z termowizją, takie jak Sosna-U, choć z powodu sankcji i problemów produkcyjnych, część maszyn otrzymuje prostsze celowniki termowizyjne 1PN96MT-02. Montowane są także nowoczesne, cyfrowe systemy łączności oraz systemy nawigacji satelitarnej GPS/GLONASS.

W niektórych wariantach modernizacji (T-72B3M) stosuje się mocniejsze silniki, np. W-92S2F o mocy 1130 KM, oraz automatyczne skrzynie biegów, co ma poprawić dynamikę cięższej po modernizacji maszyny.

Jednakże, jak ocenia portal Militarnyj, pełna modernizacja T-72A do poziomu T-72B3M jest skomplikowana i może wymagać całkowitej wymiany elektroniki, modyfikacji podwozia, a nawet pancerza kadłuba i wieży.

Plany i realne możliwości rosyjskiego przemysłu

Według analiz opartych na dokumentacji Uralwagonzawodu, Rosja planuje do 2036 roku zmodernizować w ten sposób co najmniej 800 czołgów T-72. Szczyt produkcji ma przypaść na lata 2028-2029. Równolegle, w latach 2027-2029, plany zakładają produkcję lub modernizację 1118 nowszych czołgów T-90M i T-90M2. Według raportu Instytutu Studiów nad Wojną (ISW) z października 2025 roku, plany zwiększenia produkcji czołgu T-90 sięgną o 80% do 2028 roku w porównaniu z poziomem z 2024 roku. 

Te ambitne liczby mają odzwierciedlać realne możliwości rosyjskiego przemysłu i dostępne stany magazynowe. Pokazują one jednak również skalę problemu – konieczność reaktywacji sprzętu sprzed pół wieku świadczy o kryzysie w rosyjskich siłach pancernych. Analitycy OSINT na podstawie zdjęć satelitarnych potwierdzają, że rosyjskie bazy rezerw sprzętu pancernego są systematycznie opróżniane. Jednocześnie ISW odnotowuje gwałtowny spadek wykorzystania czołgów na polu bitwy, co sugeruje, że Moskwa może gromadzić pojazdy opancerzone i przygotowywać się do modernizacji swoich rezerw – zarówno na potrzeby dalszych działań na Ukrainie, jak i potencjalnej konfrontacji z NATO.

Co więcej, problem nie dotyczy tylko czołgów T-72. Według prognoz, zakłady w Omsku, modernizujące czołgi T-80, mogą wyczerpać swoje zapasy magazynowe już w 2026 roku. To stawia pod znakiem zapytania zdolność Rosji do długotrwałego odtwarzania strat w sprzęcie pancernym wyłącznie w oparciu o nową produkcję.

Jednocześnie ISW odnotowuje gwałtowny spadek wykorzystania czołgów na polu bitwy, co sugeruje, że Moskwa może gromadzić pojazdy opancerzone i przygotowywać się do modernizacji swoich rezerw zarówno na potrzeby dalszych działań na Ukrainie, jak i potencjalnej konfrontacji z NATO. ISW ostrzegało wtedy, że ​​Rosja może stanowić poważne zagrożenie dla Sojuszu na długo przed 2036 rokiem – nawet bez pełnej odbudowy swojego arsenału czołgów. Pomimo poniesionych na Ukrainie dużych strat, rosyjska armia nadal jest w stanie regenerować siły żywe, stwierdzono w ocenie.