Spis treści
Nowe przepisy dotyczące ochrony ludności i obrony cywilnej nakładają na samorządy szereg obowiązków, które mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa obywateli w sytuacjach zagrożenia. Ustawa zakłada, że w miastach obiekty zbiorowej ochrony mają zapewniać miejsca dla co najmniej 50% osób przebywających na danym obszarze. Co roku na te cele ma być przeznaczana kwota nie niższa niż 0,3 proc. PKB. To jednak dopiero początek wyzwań. Samorządy muszą również opracować procedury postępowania w czasie kryzysu, zapewnić sprawną łączność, ciągłość działania urzędów oraz budować cyfrową odporność.
Jednym z kluczowych aspektów jest zdolność urzędów do funkcjonowania w warunkach, gdy standardowa infrastruktura zawodzi – brak telefonów, internetu, prądu czy uszkodzona siedziba. W takich okolicznościach mieszkańcy wciąż potrzebują informacji i dostępu do podstawowych usług. Ustawa wymaga, aby pracownicy jednostek samorządowych mieli dostęp do zasobów niezbędnych do wykonywania zadań przez co najmniej trzy dni występowania zagrożenia. Oznacza to konieczność przygotowania się na sytuacje, w których podstawowe elementy codziennego funkcjonowania, takie jak energia elektryczna, internet czy telefonia, przestają działać.
E-book "Gotowi na kryzys": Praktyczny przewodnik dla lokalnych władz
W odpowiedzi na te wyzwania Krakowski Park Technologiczny i FORT Kraków opracowały bezpłatny e-book „Gotowi na kryzys. Bezpieczny samorząd w praktyce”. Publikacja ta koncentruje się na praktycznym wymiarze przygotowań, oferując kompleksowe spojrzenie na sześć kluczowych obszarów: zarządzanie w czasie kryzysu, łączność i komunikację, obiekty zbiorowej ochrony, cyberzagrożenia, mity dotyczące obrony cywilnej oraz nowe technologie wspierające bezpieczeństwo samorządów. E-book powstał we współpracy ze Stowarzyszeniem Świadoma Obrona Cywilna oraz klastrem #CyberMadeInPoland, a jego celem jest nie tylko omówienie przepisów, ale przede wszystkim wskazanie, jak organizować pracę urzędu, przygotowywać procedury i zasoby oraz ograniczać skutki sytuacji, w których standardowa infrastruktura przestaje działać.
Jak podkreśla Bartosz Józefowski, ekspert FORT-u Kraków i wicedyrektor w Krakowskim Parku Technologicznym: „Samorządy potrzebują obecnie nie tylko sprzętu, ale również dostępu do technologii i partnerów, którzy pomogą przełożyć nowe obowiązki na konkretne rozwiązania. Z drugiej strony firmy technologiczne muszą dobrze rozumieć realne potrzeby miast i gmin. Bez tej wymiany doświadczeń łatwo stworzyć system, który dobrze wygląda na papierze, ale nie odpowiada na faktyczne wyzwania stawiane przez aktualną sytuację w regionie i na świecie”. Publikacja dostępna jest do pobrania na stronie https://www.kpt.krakow.pl/bezpieczny-samorzad.
Jednym z praktycznych elementów publikacji jest schemat działania na pierwsze trzy dni stanu zagrożenia. Autorzy zwracają uwagę na konieczność przygotowania alternatywnego miejsca pracy zespołu kryzysowego, zapasowych źródeł zasilania i środków łączności, a także papierowych formularzy, list kontaktowych i lokalnych punktów informacyjnych. W e-booku znalazł się również arkusz samooceny gotowości oraz arkusz sytuacyjny, który może służyć jako wspólne źródło informacji o przebiegu zdarzenia.
Obiekty zbiorowej ochrony i cyberbezpieczeństwo: Kluczowe obszary odporności
Kwestia obiektów zbiorowej ochrony jest jednym z najważniejszych aspektów nowej ustawy. W granicach miast ich łączna pojemność ma odpowiadać minimum 50% populacji, z czego miejsca w budowlach ochronnych powinny wystarczyć dla co najmniej 25% osób. Poza miastami wartości te wynoszą odpowiednio 25% i 15%. Dane te pokazują skalę wyzwania. Z raportu Najwyższej Izby Kontroli z marca 2024 roku wynika, że 68% sprawdzonych schronów i ponad połowa ukryć nie spełniały wymaganych warunków technicznych. NIK przywołała również dane Państwowej Straży Pożarnej, według których w takich obiektach mogłoby się zmieścić niespełna 4% mieszkańców Polski. To jasno wskazuje, że nowych obowiązków nie można sprowadzić wyłącznie do budowy określonej liczby schronów.
Bartosz Józefowski z FORT-u Kraków zaznacza:
„Samorządy powinny najpierw rozpoznać istniejące zasoby i potrzeby: sprawdzić stan obiektów, ich rozmieszczenie względem struktury demograficznej mieszkańców i infrastruktury krytycznej oraz ocenić, które z nich można dostosować do nowych funkcji. Sam wskaźnik liczby miejsc nie mówi jeszcze, czy system rzeczywiście zadziała w sytuacji zagrożenia. W przypadku nowych inwestycji wymagania dotyczące miejsc doraźnego schronienia i budowli ochronnych warto uwzględniać już na etapie koncepcji, ponieważ późniejsze zmiany mogą być trudniejsze i bardziej kosztowne”.
Równie istotnym elementem odporności samorządu jest cyberbezpieczeństwo. E-book szczegółowo opisuje skutki ataków takich jak ransomware, phishing, oszustwa BEC i ataki DDoS, a także wskazuje podstawowe sposoby ograniczania ryzyka. Wśród nich znalazły się regularnie testowane zapasowe kopie danych, uwierzytelnianie wieloskładnikowe, monitorowanie systemów, segmentacja sieci, zarządzanie podatnościami, szkolenia pracowników oraz opracowany i przetestowany plan ciągłości działania i reagowania na incydenty. W rozdziale poświęconym łączności i komunikacji autorzy podkreślają, że stworzony system powinien mieć nie tylko podstawowy kanał kontaktu, ale również rozwiązanie zapasowe i proste procedury na wypadek awarii, co dotyczy komunikacji pomiędzy urzędem, administracją, służbami, operatorami infrastruktury, zespołami terenowymi i mieszkańcami.
Technologie i współpraca: Budowanie lokalnej odporności na przyszłość
Temat zwiększania odporności jednostek samorządu terytorialnego na potencjalny kryzys i konflikt zbrojny jest aktywnie podejmowany przez FORT Kraków, jedyną w Polsce placówkę ze statusem operatora programu akceleracyjnego NATO DIANA. W ramach programu „Nowe technologie dla bezpieczeństwa samorządów” 12 polskich firm, wspieranych przez krakowski ośrodek, pracuje nad innowacyjnymi rozwiązaniami. Projekty te obejmują m.in. cyberbezpieczeństwo, komunikację kryzysową, ochronę infrastruktury, monitoring środowiskowy i zarządzanie danymi. Celem programu jest łączenie twórców systemów technicznych z jednostkami samorządu terytorialnego, aby lepiej odpowiadać na rzeczywiste potrzeby użytkowników publicznych.
Wśród rozwijanych rozwiązań znajdują się modułowe struktury ochronne firmy ARX Modular, system ostrzegania mieszkańców Civil Defence Services, działający nawet przy braku sieci komórkowej i internetu. Mobile Monitoring wykorzystuje autonomiczne urządzenia do monitorowania obszarów wodnych i infrastruktury krytycznej, zaś Resquant rozwija technologie kryptografii postkwantowej, służące do ochrony infrastruktury przed nowymi zagrożeniami cyfrowymi.
Dr Anna Wieczorek, manager akceleracji w Krakowskim Parku Technologicznym, tłumaczy:
„Nowe przepisy wyznaczają samorządom minimalny poziom przygotowania, ale o rzeczywistej odporności zdecyduje to, czy za infrastrukturą i zakupionymi rozwiązaniami będą stały sprawdzone procedury, przygotowani ludzie oraz technologie dopasowane do lokalnych potrzeb. Rolą tych ostatnich jest wspieranie samorządów w zbieraniu informacji, komunikowaniu się, ochronie infrastruktury i podejmowaniu decyzji również wtedy, gdy standardowy sposób działania przestaje być dostępny”.
Praktyczne rozwiązania i obowiązki opisane w publikacji będą również tematem konferencji „Bezpieczny Samorząd”, organizowanej 26 października 2026 roku przez Krakowski Park Technologiczny w Dworze w Tomaszowicach pod Krakowem. Spotkanie to będzie poświęcone ochronie ludności, zarządzaniu kryzysowemu oraz wykorzystaniu nowych technologii do wzmacniania lokalnej odporności. W programie przewidziano również wizytę w krakowskim Cywilnym Centrum Działań, gdzie uczestnicy będą mogli zobaczyć praktyczne przygotowanie do sytuacji kryzysowych. Bezpłatny e-book „Gotowi na kryzys. Bezpieczny samorząd w praktyce” oraz formularz rejestracji na konferencję są dostępne na stronie.
Na podstawie komunikatu prasowego Krakowski Park Technologiczny
