Europa uzależniona od USA w obronie powietrznej. Czy brak własnej produkcji to tykająca bomba zegarowa?

Europa stoi przed poważnym wyzwaniem w zakresie bezpieczeństwa, wynikającym z nadmiernego uzależnienia od amerykańskich systemów obrony powietrznej. Najnowsza analiza brukselskiego think tanku Bruegel wskazuje, że ograniczone moce produkcyjne USA mogą znacząco utrudnić uzupełnianie zapasów w przypadku ewentualnego konfliktu z Rosją, stawiając pod znakiem zapytania skuteczność europejskiej obrony. Decyzje zakupowe państw europejskich, w tym Niemiec, doprowadziły do silnej dominacji amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego, zwłaszcza w segmencie samolotów F-35 i systemów Patriot, co w obliczu zmieniającej się geopolityki staje się coraz bardziej problematyczne.

  • Według analizy brukselskiego think tanku Bruegel, Europa jest nadmiernie uzależniona od amerykańskich systemów obrony powietrznej, takich jak F-35 i Patriot, co stanowi poważne zagrożenie dla jej bezpieczeństwa.
  • Ograniczone moce produkcyjne USA i rosnący globalny popyt na pociski Patriot prowadzą do znacznych opóźnień w dostawach, osłabiając zdolność Europy do uzupełniania zapasów w obliczu potencjalnego konfliktu z Rosją.
  • Zależność od USA jest szczególnie niebezpieczna w perspektywie rosyjskiego ataku, gdyż 67% europejskich wyrzutni dalekiego zasięgu to Patrioty, co tworzy dużą podatność.
  • Bruegel apeluje o pilne inwestycje w europejskie alternatywy, takie jak systemy SAMP/T i rozwijany Freyja, oraz prowadzenie dialogu z USA w sprawie terminowej realizacji obecnych zamówień, aby zwiększyć autonomię strategiczną Europy.

W obliczu rosnących napięć geopolitycznych i konfliktu za wschodnią granicą Europy, kwestia zdolności obronnych kontynentu nabiera kluczowego znaczenia. Brukselski think tank Bruegel opublikował niedawno analizę, która rzuca nowe światło na strategiczne słabości Europy w zakresie obrony powietrznej. Eksperci biją na alarm, wskazując na niepokojące uzależnienie od amerykańskich systemów zbrojeniowych i ograniczone możliwości produkcyjne USA, co może mieć katastrofalne skutki w przypadku eskalacji konfliktu, szczególnie z Rosją.

Geneza uzależnienia i zmienna geopolityka

Strategiczne decyzje zakupowe wielu państw europejskich, w tym wiodącej w tej dziedzinie Niemiec, konsekwentnie prowadziły do silnego uzależnienia od amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego. Ten trend jest szczególnie widoczny w przypadku kluczowych komponentów obrony powietrznej, takich jak samoloty wielozadaniowe F-35 oraz renomowane systemy obrony powietrznej Patriot. Jak podkreślają eksperci think tanku Bruegel, wybór amerykańskiego uzbrojenia był pierwotnie uzasadniany kilkoma kluczowymi czynnikami. Do najważniejszych należała jego sprawdzona skuteczność w działaniach bojowych, relatywna dostępność na rynku oraz niepodważalna potrzeba utrzymania pełnej interoperacyjności z siłami zbrojnymi USA, co miało gwarantować spójność w ramach sojuszu NATO.

Ponadto, istniało głębokie przekonanie, że zakupy amerykańskiego sprzętu wojskowego będą stanowiły swego rodzaju polityczną polisę ubezpieczeniową, wzmacniając tym samym zaangażowanie Waszyngtonu w bezpieczeństwo Europy. Ta strategia, choć wydawała się racjonalna w minionych dekadach, obecnie staje pod znakiem zapytania. Rozwój sytuacji politycznej w ostatnich latach, w tym rosnąca niestabilność globalna i dynamiczne zmiany w amerykańskiej polityce zagranicznej, pokazały jednak, że zaangażowania USA nie można uznawać za pewnik – podkreśla Bruegel. Ta zmieniająca się perspektywa zmusza Europę do pilnej rewizji swoich strategii obronnych i poszukiwania większej autonomii strategicznej. Dodatkowym, a zarazem krytycznym ograniczeniem w obecnej sytuacji, są rosnące potrzeby samych USA w zakresie własnej obrony, co w połączeniu z ograniczonymi możliwościami produkcyjnymi amerykańskiego przemysłu obronnego tworzy niebezpieczny koktajl dla europejskiego bezpieczeństwa. Oznacza to, że nawet w przypadku nagłej potrzeby, zdolność USA do szybkiego uzupełniania zapasów u sojuszników może być poważnie ograniczona.

Krytyczne braki i globalny popyt na pociski Patriot

Rosyjska inwazja na Ukrainę w 2022 roku stała się katalizatorem gwałtownego wzrostu europejskich zamówień na pociski Patriot, ujawniając dotychczasowe zaniedbania w budowaniu własnych zdolności obronnych. Analiza Bruegel przedstawia alarmujące dane: w latach 2022-2025 państwa europejskie zamówiły imponującą liczbę 1519 pocisków, co stanowi skok w porównaniu z 1026 pociskami zamówionymi w poprzednich siedmiu latach. Ten gwałtowny wzrost popytu przełożył się na zwiększenie udziału Europy w światowych zamówieniach na te kluczowe pociski – z 36 proc. do aż 84 proc. w analizowanym okresie. Mimo tych zwiększonych zamówień i wysiłków na rzecz zwiększania produkcji, dostawy nie nadążają za popytem, co generuje poważne opóźnienia.

W maju bieżącego roku zaległości w realizacji zamówień na pociski Patriot osiągnęły zatrważającą liczbę 4,3 tys. sztuk, z czego co najmniej 35 proc. miało trafić do Europy. Szczególne znaczenie w kontekście obrony powietrznej mają pociski PAC-3 MSE, które są przeznaczone do zwalczania najbardziej zaawansowanych zagrożeń, takich jak rakiety balistyczne i hipersoniczne. Ich produkcja również została zwiększona, choć wciąż niewystarczająco. Wzrosła z 385 sztuk w 2023 r. do ponad 500 w 2024 r. i planowanych 620 w 2025 r. Porozumienie zawarte w styczniu bieżącego roku zakłada ambitny cel zwiększenia zdolności produkcyjnych do 2 tys. pocisków rocznie do 2030 r. Osiągnięcie tego celu będzie jednak wymagało rozwiązania fundamentalnych problemów w łańcuchach dostaw – zauważają eksperci Bruegel. Jednym z najbardziej krytycznych ograniczeń jest fakt, że produkcja układów naprowadzania pocisków, kluczowych dla ich precyzji i skuteczności, jest realizowana wyłącznie w jednym zakładzie firmy Boeing. To pojedyncze źródło stanowi poważne ryzyko dla globalnej produkcji i dostaw.

Dodatkową presję na amerykańskie zapasy i zdolności produkcyjne wywierają konflikty na Bliskim Wschodzie. Jak wynika z przytoczonych w analizie szacunków, podczas pierwszych 16 dni amerykańskiej operacji Epic Fury przeciwko Iranowi zużyto 402 pociski przechwytujące, co odpowiadało aż 65 proc. rocznej produkcji PAC-3 MSE. Ten przykład dobitnie pokazuje, jak szybko w warunkach intensywnego konfliktu wyczerpują się nawet znaczące zapasy, stawiając pod znakiem zapytania możliwość wsparcia sojuszników.

O uzależnieniu od amerykańskiej broni pisze także portal Investigate Europe. Autorzy podkreślają, że choć państwa europejskie znacząco zwiększyły wydatki na obronność i produkcję zbrojeniową, kraje Unii Europejskiej nadal importują mniej niż połowę sprzętu wojskowego z wnętrza Unii, a około jedna trzecia pochodzi ze Stanów Zjednoczonych. Szczególnie silna zależność dotyczy systemów obrony powietrznej i przeciwrakietowej, gdzie większość największych kontraktów od 2022 roku zawarto z firmami amerykańskimi lub izraelskimi. W latach 2020–2025 europejskie państwa NATO zwiększyły import uzbrojenia o niemal 150 procent, a łączna wartość głównych kontraktów zbrojeniowych wyniosła 366,7 miliarda dolarów, z czego prawie jedna trzecia – 111 miliardów – przypadła na zakupy bezpośrednio w USA. Zakup amerykańskiego sprzętu wiąże się z długoterminowym uzależnieniem od amerykańskiej konserwacji, aktualizacji oprogramowania, szkoleń i części zamiennych, co daje Waszyngtonowi realny wpływ na funkcjonowanie systemów, jak pokazują przykłady samolotów F-35 czy innych platform.

Równocześnie rośnie zależność od Izraela, którego udział w europejskim imporcie broni niemal się podwoił, a systemy izraelskie pełnią kluczowe role w obronie powietrznej kilku państw. Ta współpraca ma konsekwencje polityczne, utrudniając krytykę działań Izraela w Gazie i dając dostawcy możliwość ograniczania użycia uzbrojenia poprzez restrykcje użytkownika końcowego. Unia Europejska podejmuje inicjatywy na rzecz większej autonomii strategicznej, takie jak Europejski Fundusz Obronny czy programy wspólnych zakupów, jednak autorzy wskazują, że pełne uniezależnienie pozostaje odległe, a Europa ryzykuje jedynie zastąpienie jednej zewnętrznej zależności inną.

Deutsche Welle zwraca uwagę, że kraje UE mają w tym roku przeznaczyć na obronę około 454 miliardów euro, jednak znaczna część potrzebnej technologii, systemów uzbrojenia, oprogramowania i inteligencji nadal pochodzi z USA. Wspólne europejskie projekty, takie jak francusko-niemiecki myśliwiec, napotykają opóźnienia, a rządy w zamian kupują amerykańskie F-35, pociski Tomahawk czy systemy wywiadowcze, co pogłębia uzależnienie od amerykańskich części zamiennych, aktualizacji oprogramowania i decyzji politycznych. Tylko około połowa europejskich wydatków obronnych trafia do firm z Europy, a ponad jedna trzecia, zwłaszcza w lotnictwie, idzie do Stanów Zjednoczonych.

Co ciekawe artykuł Politico z 5 listopada 2026 roku ujawnia, że niemieckie Ministerstwo Obrony w wewnętrznych dokumentach ostrzega, iż zbyt szybkie ograniczanie zależności od amerykańskiej broni może zaszkodzić stosunkom transatlantyckim. Niemcy pozyskują ponad jedną trzecią głównego uzbrojenia ze Stanów Zjednoczonych, w tym myśliwce F-35, śmigłowce Chinook i systemy Patriot, jednak część berlińskiego establishmentu obronnego coraz bardziej wątpi w niezawodność Waszyngtonu. Dokumenty przygotowane przed posiedzeniem komisji obrony Bundestagu podkreślają, że publiczne dążenie do autonomii w projektach zbrojeniowych jest krytycznie oceniane przez stronę amerykańską i że Niemcy nie mogą sobie pozwolić na gwałtowne zmiany kursu bez ryzyka dla partnerstwa. Kontekstem są zakłócenia w dostawach amerykańskiego uzbrojenia związane z wojną w Iranie, niedobory pocisków Patriot oraz niepewność co do wsparcia dla Ukrainy.

Unia Europejska dąży do tego, by do 2030 roku co najmniej połowa wydatków na zakupy obronne trafiała do europejskich producentów, podczas gdy obecnie udział ten wynosi około 15 procent, a amerykańscy dostawcy odpowiadają za 58 procent głównego uzbrojenia importowanego przez europejskich członków NATO. Niemieckie ministerstwo widzi możliwości ściślejszej współpracy przemysłowej, między innymi przy produkcji amunicji do systemów Patriot, pocisków SM-2, SM-6, Tomahawk czy AMRAAM, a także w zakresie serwisowania amerykańskiego sprzętu, co mogłoby przynieść korzyści niemieckiemu przemysłowi. Wniosek z wewnętrznej oceny jest taki, że rozwijanie innych partnerstw strategicznych, na przykład z Kanadą, może odbywać się jedynie równolegle z utrzymywaniem bliskiej współpracy ze Stanami Zjednoczonymi.

Zagrożenia ze wschodu i europejskie alternatywy

Zdaniem analityków Bruegel, to głębokie uzależnienie od dostaw z USA jest szczególnie niebezpieczne w perspektywie ewentualnego rosyjskiego ataku na wschodnią flankę NATO. Eksperci ostrzegają, że Rosja, czerpiąc doświadczenia z wojny przeciwko Ukrainie, może dążyć do zgromadzenia ogromnych zapasów rakiet i dronów, aby przeprowadzić zmasowane uderzenia na kluczowe cele w Europie. Potencjalne cele takich ataków obejmują europejskie lotniska wojskowe, krytyczną infrastrukturę logistyczną oraz strategiczne centra dowodzenia. Obecny stan europejskiej obrony powietrznej dalekiego zasięgu jest alarmujący – 67 proc. europejskich wyrzutni systemów obrony powietrznej dalekiego zasięgu stanowią wyrzutnie Patriot. To dominacja jednego systemu, produkowanego głównie w USA, stwarza znaczną podatność.

Na tle tego monolitu wyróżniają się Francja i Włochy, które jako jedyne państwa europejskie w znaczącym stopniu wykorzystują system SAMP/T, posługujący się produkowanymi w Europie pociskami Aster 30. Ten przykład pokazuje, że istnieją już sprawdzone, europejskie rozwiązania, które mogą stanowić podstawę do budowania większej autonomii. Perspektywiczną alternatywą, choć w dłuższym horyzoncie czasowym, może być również nowo rozwijany europejski system Freyja. W lipcu bieżącego roku 10 państw i kilkanaście firm zbrojeniowych ogłosiło rozpoczęcie intensywnych prac nad tym innowacyjnym rozwiązaniem. Według analizy Bruegel, prototyp Freyji może być dostępny w połowie 2027 r., co niestety oznacza, że projekt ten nie rozwiąże pilnych problemów Europy w najbliższym czasie.

Autorzy opracowania z Bruegel podkreślają, że skuteczna obrona powietrzna nie powinna opierać się wyłącznie na pasywnym przechwytywaniu nadlatujących rakiet i dronów. Konieczne jest przyjęcie szerszej, wielowymiarowej strategii. Wśród kluczowych elementów tej strategii wymieniają: rozproszenie samolotów na wielu bazach, co utrudni przeciwnikowi ich zniszczenie w jednym ataku; wzmacnianie infrastruktury wojskowej poprzez jej utwardzanie i zabezpieczanie; oraz zapewnienie zapasowych obiektów i zdolności logistycznych, aby w przypadku zniszczeń szybko przywrócić operacyjność. Te działania mają na celu zwiększenie odporności europejskiej obrony na potencjalne zmasowane uderzenia.

Apel o zmiany: inwestycje i dialog

W konkluzji swojej analizy, eksperci brukselskiego ośrodka analitycznego Bruegel wystosowują pilny apel o znaczące zwiększenie nakładów na rozwój i produkcję europejskich systemów obrony powietrznej. Ich zdaniem, priorytetem powinno być inwestowanie w już istniejące i rozwijające się systemy, takie jak SAMP/T oraz perspektywiczny Freyja. Argumentują, że długoterminowe zamówienia ze strony państw członkowskich pozwoliłyby europejskim producentom znacząco zwiększyć moce wytwórcze, co jest kluczowe dla osiągnięcia autonomii strategicznej. Co więcej, odpowiednio sporządzone kontrakty powinny zawierać mechanizmy premiujące firmy za szybkie zwiększanie produkcji i wcześniejsze dostawy, co przyspieszyłoby budowanie europejskich zdolności.

Jednocześnie, Bruegel podkreśla, że Europa nie może całkowicie odciąć się od współpracy z USA w krótkim i średnim terminie. Konieczne jest prowadzenie intensywnych rozmów z administracją w Waszyngtonie i Kongresem USA w sprawie terminowej realizacji już złożonych zamówień na pociski Patriot. Taki dwutorowy podejście – budowanie własnych zdolności przy jednoczesnym zabezpieczaniu bieżących dostaw – jest, zdaniem think tanku, jedyną drogą do zapewnienia bezpieczeństwa Europy w obliczu dynamicznie zmieniającego się krajobrazu geopolitycznego. Bez zdecydowanych działań w obu tych obszarach, Europa pozostanie narażona na ryzyka wynikające z jej uzależnienia od zewnętrznych dostawców w tak krytycznej dziedzinie jak obrona powietrzna.

Dominik Tolksdorfa w swoim artykule w DGAP podkreśla, że pełne uniezależnienie Europy od amerykańskich systemów obronnych w krótkim czasie jest trudne, dlatego kluczową drogą do ograniczenia ryzyka jest rozwój i wykorzystywanie technologii obronnych w sposób budujący większą lokalną zdolność produkcyjną oraz współzależności przemysłowe. Tam, gdzie europejskie firmy nie są w stanie szybko stworzyć adekwatnych zamienników dla amerykańskich systemów, rządy powinny promować porozumienia o wspólnej produkcji z koncernami ze Stanów Zjednoczonych. Przykładem jest już istniejąca produkcja niektórych komponentów myśliwców F-35 w krajach europejskich oraz wytwarzanie pocisków przechwytujących do systemów Patriot w Niemczech. Takie rozwiązania nie likwidują całkowicie zależności od amerykańskich technologii, ale zmniejszają ryzyko przerw w dostawach poprzez tworzenie silniejszych powiązań przemysłowych po obu stronach Atlantyku. Szczególną szansę autor dostrzega w dynamicznie rozwijających się obszarach systemów bezzałogowych i wspieranych sztuczną inteligencją, w tym w dronach działających w powietrzu, na morzu i na lądzie, które odegrały kluczową rolę w obronie Ukrainy. Ponieważ europejskie rządy będą w najbliższych latach zwiększać zakupy takich zdolności, powinny potraktować to jako okazję do budowania innowacyjnego i konkurencyjnego europejskiego ekosystemu technologii obronnych, zamiast polegać wyłącznie na importowanych rozwiązaniach.

Garda: Raport Fundacji Pułaskiego Sivis pacem, para bellum