Zmiana tożsamości. Bardzo ważna umiejętność konspiratora

• Ważni członkowie konspiracji wielokrotnie zmieniali swoją tożsamość: dostawali nowe dokumenty i wymyślali fikcyjne życiorysy.
• Tworząc nową tożsamość musieli przestrzegać zasad gwarantujących bezpieczeństwo.
• Nowy życiorys musiał być łatwy do zapamiętania i powtórzenia - nawet po wielu godzinach ciężkiego śledztwa.

Mjr Piotr Szewczyk, Cichociemny - Skoczek Spadochronowy Armii Krajowej, po zrzucie do okupowanej Polski używał dokumentów na nazwiska: Piotr Tomasz Wilk, Piotr Kowalski, Andrzej Romaniuk, Piotr Nowak, Piotr Skotnica, Piotr Brzeg. Natomiast konspiratorzy znali go jako „Czera”, „Pitera”, „Szelę” czy „Bossa”.

Legendarny Cichociemny mjr Jan Piwnik legitymował się dokumentami na nazwisko Jan Radziwiłłowicz i Jan Wrzesiński. Oprócz najsłynniejszego pseudonimu „Ponury” znany był jako „Donat”, „Jaś” i „Janek”.

Cichociemny por. Stefan Bałuk używał nazwisk Michał Bałucki i Michał Zawistowski oraz pseudonimów „Kubuś” i „Starba”.

Gen. August Emil Fieldorf posiadał kenkarty na nazwiska Walenty Gdanicki, Jan Kruszyński oraz pseudonimy „Nil”, „Weller”, „Jordan”, „Sylwester”, „Lutyk”, „Maj”.

Jak tworzono „legendy" – fałszywe życiorysy?

Konspiratorzy przechodzili szkolenie dotyczące zasad tworzenia „legendy”.

Nie wymyślano wszystkiego od podstaw. To by groziło dekonspiracją. Bowiem w sytuacji silnego stresu, gdyby należało odpowiadać na szczegółowe pytania, łatwo pomylić kolejne tożsamości.

Sugerowano więc, aby zachować prawdziwe imię (mogło bowiem dojść do sytuacji, w której konspirator spotka się z dawnymi znajomymi) lub wybrać imię bliskiej osoby – łatwe do zapamiętania.

Budując nową tożsamość należało oprzeć się na własnej rodzinie lub doskonale zapamiętanej rodzinie (np. z ulubionej książki): liczbie i imionach rodzeństwa, rodziców, wieku i imionach dziadków, wujków, cioć, ich dzieci.

Trzeba było ustalić miejsce pochodzenia, do którego przesłuchujący nie mieli dostępu. Czyli – np. w czasie II wojny światowej, w Warszawie okupowanej przez Niemców, rejony przedwojennej Polski zajęte przez Sowietów.

Jak ćwiczono posługiwanie się nowymi „legendami"?

Najlepszym przykładem sprawnej budowy nowych tożsamości są Cichociemni. Podczas szkolenia, przed zrzutem do okupowanej Polski, musieli tworzyć kolejne tożsamości. Kładli się spać, a nad ranem instruktor robił niespodziewaną pobudkę. Wrzeszcząc, pytał o szczegóły dotyczące ukończonych szkół, imion rodziców.

Jeśli kandydat na Cichociemnego - w nowej tożsamości zmienił imię i nazwisko - to po wyczerpującym treningu, do pomieszczenie wbiegał człowiek krzyczący „są listy do” [i tu wymieniał prawdziwe personalia]. Jeśli kandydat na skoczka spadochronowego zareagował – odpadał z dalszego szkolenia.

Jeśli żołnierz zmienił imię, to – po ciężkim dniu – ktoś mógł krzyknąć „Janek! Ty tutaj?”. Najdrobniejszy odruch zdradzał kursanta i eliminował z programu Cichociemnych.

Kiedy należało zmienić tożsamość?

W ruchu oporu zasady były proste. Po każdej „wsypie” lub po skierowaniu do kolejnego ważnego zadania konspiratorzy zmieniali tożsamość. Otrzymywali fałszywe dokumenty z nowym nazwiskiem, przyjmowali też nowy pseudonim.

Im ważniejsze stanowisko zajmował konspirator, tym więcej razy mógł zmieniać tożsamość. O wielu nazwiskach i pseudonimach nigdy się nie dowiemy. Kolejne dokumenty były bowiem niszczone, a szczegóły tożsamości ich posiadacze zabrali do grobu.

„Przygoda" z zakładu pogrzebowego

Warszawski harcerz Tadeusz Wronowski wstąpił do konspiracji już w 1939 r. Z Niemcami walczył w ramach oddziału CR-200, który – w 1943 r. - przekształcono w Oddział do Zadań Specjalnych Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej „Agat” (skrót od Anty-Gestapo), potem „Pegaz” („Przeciw Gestapo”), w końcu „Parasol”.

– Gdy przechodziliśmy do oddziału specjalnego. Kazano nam zerwać dotychczasowe znajomości i zmienić pseudonimy. Długo zastanawiałem się nad nowym, nie miałem pomysłu. Jechałem tramwajem ulicą Książęcą i zauważyłem duży, czarny szyld: „Zakład Pogrzebowy Tadeusza Przygody”. Tadeuszem już byłem, więc postanowiłem być „Przygodą”. Wypominano mi, że to niepoważny pseudonim. Ale przyniósł mi szczęście… W odróżnieniu od wielu kolegów, przeżyłem wojnę – opowiadał przed laty Tadeusz Wronowski.

Gdy w połowie 1944 r. „Przygodę” skierowano na Podhale, gdzie dowodził oddziałem partyzanckim, dostał kolejną „lewą” kenkartę wystawioną na nazwisko Andrzej Chowaniec.

Najlepszy pomysł na nową tożsamość byłby niczym, gdyby konspiratorowi nie dostarczono doskonale sfałszowanych dokumentów: kenkarty, czyli okupacyjnego dowodu osobistego, prawa jazdy, przepustek do zakładu pracy, imiennych biletów. Produkcją takich dokumentów zajmowali się „legalizatzorzy” czyli ludzie z Wydziału Techniczno-Legalizacyjnego Oddziału II Komendy Głównej AK.