• Jaką drogę przeszły nasze barwy narodowe od Grunwaldu do współczesności?
• Kto i w jakich sytuacjach może używać flagi państwowej z godłem?
• Teoria czy praktyka, czyli jakie są podstawowe zasady protokołu flagowego?
W bitwie pod Grunwaldem łopotała Wielka Chorągiew Królewska
Flagi to „wynalazek” starożytności. Pod nimi wojska Ramzesa II starły się w 1274 r. p.n.e. z Hetytami pod Kadesz (Syria). Na płótnie były namalowane bóstwa mające w opiece żołnierzy egipskich i symbole nomów (prowincji). Spełniały funkcje tyleż religijne, co praktyczne – służyły bowiem identyfikacji w wirze bitewnym.
Mniej więcej w tym samym czasie jedwabnych flag zaczęli używać Chińczycy. W III w. n.e. (a prawdopodobnie wcześniej) flagi, jako znaku rozpoznawczego dla poszczególnych oddziałów, zaczęto używać w rzymskich legionach. Vexillum to był kwadratowy kawałek czerwonego płótna przymocowany do poprzecznej belki.
Z biegiem lat, a raczej wieków, flag vel sztandarów używano w Bizancjum. W średniowiecznej Europie nie mogło się bez nich obyć rycerstwo. Również polskie, a określając to precyzyjnie: rycerstwo Królestwa Polskiego. Do bitwy pod Grunwaldem (14 lipca 1410 r.) stanęło pod wieloma własnymi chorągwiami (stąd nazwa podstawowej jednostki taktycznej). A ponad nimi górowała, według relacji Jana Długosza, nie tylko wielkością, ale również znaczeniem i majestatem, Wielka Chorągiew Królewska. Z białym orłem z rozpostartymi skrzydłami na czerwonym polu, co stanowiło herb całego Królestwa. I do tych barw nawiązano 7 lutego 1831 r.
Podczas Powstania Listopadowego powstała biało-czerwona
Można stwierdzić, że to Powstaniu Listopadowemu zawdzięczamy barwy współczesnej flagi Rzeczypospolitej. Sejm uznał je za odpowiednie, bo nawiązujące do herbu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zgodnie z zasadami heraldyki, kolor godła (biały Orzeł) umieszcza się na górze, a kolor tła tarczy herbowej (czerwony) na dole. Dlatego flaga Polski nie jest czerwono-biała, lecz biało-czerwona.
Ta czerwień w dziejach zmieniała swój odcień. Dzisiejsza znacząco różni się od przyjętej w 1831 r. Kamil Cyprian Norwid w jednym z wierszy pisał o fladze „amarantowej”. To ciemna czerwień z grupy fioletów. Czerwień we współczesnej fladze określają ustawowo konkretne parametry. Ogólnie możnają uznać za jasną czerwień.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Rzeczpospolita Polska potrzebowała oficjalnych symboli państwowych, w tym flagi. 1 sierpnia 1919 r. w ustawie Sejmu Ustawodawczego o godłach i barwach RP biało-czerwoną flagę ze wzoru z 1831 r. uznano za flagę państwową (i narodową) w proporcji 5:8 (obowiązującą do dziś).
Sejm – i tu była nowość – ustanowił także flagę państwową z godłem. W przeciwieństwie do powszechnie używanej „flagi czystej” w ustawie określono katalog jej użytkowników. Biało-czerwoną flagą z orłem białym umieszczonym na czerwonej tarczy, na środku białego pasa, mogły się posługiwać m.in. przedstawicielstwa dyplomatyczne RP, cywilne i państwowe lotniska. Przede wszystkim kojarzona jest taka flaga z marynarką handlową, a szczególnie wojenną.
Warto wiedzieć, że marynarka miała swój udział w decyzji Sejmu o ustanowieniu flagi z godłem. Uczyniono to, bo „czysta flaga” mogła być mylona z międzynarodowymi flagami sygnałowymi używanymi w żegludze. Orzeł na banderze precyzował, że nie jest to flaga sygnałowa.
Należy zaznaczyć, że orzeł z 1919 r. nader różnił się od „dzisiejszego”. Ten wzór został wprowadzony w 1927 r., nawiązywał do godła z czasów Stefana Batorego. A pierwotny odwoływał się do tradycji klasycystycznych, wizerunku z czasów Królestwa Kongresowego. Autorem obu wzorów był ten sam twórca: prof. Zygmunt Kamiński. W 1945 r. władza ludowa pozbawiła orła korony, a odzyskał ją nasz orzeł w 1990 r.
Zasada protokołu flagowego: biało-czerwonej cześć i szacunek
W Polsce Ludowej nie tylko orła pozbawiono korony, ale i obywateli prawa do nieograniczonej ekspozycji flagi państwowej. Można ją było wywieszać w określone dni. Ci, co żyli w PRL, doskonale pamiętają, że 2 maja biało-czerwone musiały zniknąć z widoku, by czasem nie przypominały obywatelom o święcie trzeciomajowym. Jeśli ktoś wywiesił flagę wtedy, gdy nie było to dozwolone, narażał się na sankcje. Zasadniczo wymierzano grzywny, bo za takie przewinienie obywateli nie kierowano do więzień (chyba, że dotyczyło do czasów stalinowskich).
Gdy Polska Ludowa przeszła do historii i nastała III Rzeczpospolita, to legislatorzy byli tak zajęci jej tworzeniem, że dopiero po dwóch dekadach stwierdzili, iż należałoby skasować – wciąż obecne – komunistyczne przepisy dotyczące limitowania prawa obywateli do ekspozycji flagi państwowej. Jednak Polska to nie USA, gdzie nawet na majtkach są wzory gwieździstego sztandaru. Zasady postępowania z flagą państwową są określone tzw. protokołem flagowym.
W 2013 r. powstał on staraniem Komisji Heraldycznej przy Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji. Nadto Najwyższa Izba Kontroli wydała także stosowne zalecenia. Oba dokumenty są „zbiorem wskazówek na temat właściwych sposobów używania i postępowania z godłem i barwami państwowymi, zapewniających tym symbolom należną cześć i szacunek, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa oraz wielowiekową tradycją…” (z listu przewodniczącego Komisji Heraldycznej Pawła Dudzińskiego).
By zachować „cześć i szacunek” dla flagi, nie wolno… Między innymi. Nie wolno umieszczać jakichkolwiek napisów czy rysunków. Flagi kibiców wskazujące na flagach, skąd przyjechali, by kibicować, naruszają protokół i (teoretycznie) grozi za coś takiego grzywna.
Przepisy stanowią także, że „nie należy nadużywać symboli państwowych podczas akcji protestacyjnych organizowanych przez grupy zawodowe lub społeczne, jeżeli nie jest to związane z walką o dobro całego narodu”. W praktyce: martwy przepis.
Tzw. zwykły obywatel nie może używać flagi z godłem narodowym. Taka jest zastrzeżona wyłącznie dla grupy podmiotów określonych w ustawie o godle, barwach i hymnie narodowym RP.
A oto kilka przykładów postępowania z flagą narodową wykazanych w protokole flagowym:
▪ jeżeli flaga RP jest umieszczona na pojeździe, powinna znajdować się po jego prawej stronie;
▪ jeżeli flaga jest umieszczona na podium mówcy, powinna znajdować się na prawo od mówcy, zwróconego twarzą do słuchaczy, lub płasko na ścianie, nad mówcą lub za nim;
▪ jeśli używa się flagi do przykrycia posągu lub pomnika podczas uroczystości jego odsłaniania, nie można dopuścić, aby flaga upadła na ziemię;
▪ po przecięciu wstęgi w barwach państwowych z okazji uroczystości otwarcia jakiegoś obiektu lub odsłonięcia pomnika wstęgę należy zabezpieczyć, aby nie upadła na ziemię, nie leżała na ziemi ani nie była deptana…
Tu mała dygresja. Od jakiegoś czasu uważa się, że okolicznościowa wstęga nie powinna być w barwach narodowych, bo przecinając ją, de facto dochodzi do aktu zniszczenia.
Flaga to materiał, który brudzi się, płowieje na słońcu, strzępi ją wiatr itd. I co z taką uczynić? Zasada jest prosta: flaga musi być zawsze czysta i mieć czytelne barwy. Jeśli jest inaczej, to należy wycofać ją z ekspozycji i zutylizować.
Absolutnie zużytej czasem i pogodą flagi nie można wyrzucać na śmietnik! MSWiA radzi, że należy rozciąć ją wzdłuż linii dzielącej dwa kolory. Jak się rozdzieli białe od czerwonego, to flaga staje się dwoma kawałkami materiału. Cześć i szacunek zostały zachowane. Zniszczoną flagę można spalić, ale nie wolno czynić z tego publicznego widowiska.
2 maja można zademonstrować swój szacunek dla biało-czerwonego symbolu Polski. 2 maja 2004 r. zaistniał Dzień Flagi. Zamiarem ustawodawcy było, by w przeddzień Święta Narodowego Trzeciego Maja w Polsce było biało-czerwono. Niestety, z żalem należy stwierdzić, że jeszcze tak nie jest… Wywiesiliście flagę choćby maleńkich rozmiarów?
PS.
Jakby ktoś nie wiedział, to część tytułu jest cytatem z wiersza (dla dzieci) autorstwa Czesława Janczarskiego:
„Czerwień – to miłość, biel – serce czyste,
piękne są nasze barwy ojczyste.
Pod tą flagą jak Polak z Polakiem,
idziemy razem pod wspólnym znakiem.”
Podcasty
Playlisty tematyczne
