Zimno, wilgoć i ciemność. Fort Spitzberg-Ostróg - pierwszy karny oflag dla polskich oficerów

• Fort Spitzberg-Ostróg powstał jako część XVIII-wiecznej pruskiej twierdzy i kluczowy element fortyfikacji Srebrna Góra.
• Jego mury skrywają mroczną XX-wieczną historię: od schroniska po pierwszy karny oflag niemiecki, w którym więziono polskich oficerów, m.in. kontradmirała Józefa Unruga i generała Tadeusza Piskorskiego.
• Dziś zwiedzanie fortu jest podróżą w czasie do września 1939 roku i lat wojennych, odbywa się z umundurowanym przewodnikiem.

Twierdza Srebrna Góra a fort Spitzberg-Ostróg

Fort Spitzberg-Ostróg to jeden z fortów twierdzy srebrnogórskiej. I choć od 2018 roku mogą zwiedzać go turyści oprowadzani przez przewodnika, wciąż pozostaje mało znanym i mało popularnym na turystycznym szlaku Dolnego Śląska obiektem. A szkoda, bo fort ten był miejscem wielkiej historii i ważnych wydarzeń, ważnych dla historii Polski. Z drugiej strony, brak tłumu turystów ma pewną zaletę - oznacza szansę na zwiedzanie fortyfikacji w kameralnym gronie.

Twierdza Srebrna Góra na Dolnym Śląsku jest unikatowym obiektem w skali dziedzictwa kulturowego Europy. To największa górska twierdza w Europie. Gdy ją budowano w latach 1765-1777, była najnowocześniejszą tego typu fortyfikacją na Starym Kontynencie. Największy podziw budził i nadal budzi potężny Donjon, jeden z najciekawszych obiektόw fortyfikacji epoki nowożytnej. Jednak Twierdza Srebrna Góra to nie jeden obiekt, lecz cały zespół wznoszących się nad miasteczkiem Srebrna Góra fortόw. Jednym z nich jest właśnie fort Spitzberg-Ostróg, który miał strzec Przełęczy Srebrnej oraz południowej flanki twierdzy.

Fort z kazamatami na szczycie wzgórza

Fort powstał w latach 1769-72 na szczycie wzgórza, od którego przyjął nazwę jako fort pomocniczy twierdzy Srebrna Góra. Dziś szczyt ma wysokość 627 m.n.p.m. Jego wierzchołek został dawniej ścięty i wyrównany po to, aby zbudować na nim fort. Obiekt zbudowano na planie pięcioboku.

W 19 kazamatach (pomieszczeniach pod fortyfikacjami, specjalnie wzmocnionych, służących np. jako magazyn lub stanowisko obronne) było m.in. sześć stanowisk dla armat i kilkadziesiąt strzelnic dla karabinów. Jedna z kazamat była prochownią - magazynem na 25 ton prochu. W innej podziemnej sali wykuto np. studnię forteczną. W XVIII wieku wojenną załogę fortu Spitzberg-Ostróg stanowiło ośmiu oficerów i 130 żołnierzy.

Niżej zobaczycie galerię zdjęć z fortu Spitzberg-Ostróg, a dalsza część tekstu pod zdjęciami:

Schronisko młodzieżowe i ośrodek szkolenia niemieckich strzelców górskich

Na początku XX wieku, dokładnie w 1913 roku, fort przebudowano na jedno z pierwszych schronisk młodzieżowych w Europie, a podczas I wojny światowej stał się ośrodkiem szkolenia niemieckich strzelców górskich. Pod koniec lat 30. XX wieku w forcie był ośrodek szkolenia Hitlerjugend, czyli młodzieżówki NSDAP. Indoktrynacja dzieci i młodzieży na rzecz III Rzeszy Niemieckiej nie trwała tam długo, ale za to była skuteczna. 

Pierwszy karny oflag w forcie Spitzberg-Ostróg

Jednak to wydarzenia z okresu II wojny światowej odcisnęły najtrwalsze piętno na forcie w Srebrnej Górze. Bowiem w forcie Spitzberg-Ostróg zaraz na początku II wojny światowej Niemcy utworzyli pierwszy karny oflag - Oflag VIII B Silberberg. Był to obóz jeniecki przeznaczony dla polskich oficerów.

Oflag usytuowany był w forcie, a więc było tam bardzo wilgotno i zimno, ze ścian lała się woda. Do tego pomieszczenia były ciemne, małe i podłużne. Więźniowie spali na piętrowych pryczach, nawet po 30 oficerów w jednej kazamacie. Szerzyły się choroby.

To właśnie w forcie Spitzberg-Ostróg, przerobionym na pierwszy karny oflag, byli więzieni między innymi:

• gen. Tadeusz Piskor - generał dywizji Wojska Polskiego, szef Sztabu Generalnego (potem Głównego) Wojska Polskiego w latach 1926–1931, dowódca Armii „Lublin” w kampanii wrześniowej 1939 roku;
• kontradm. Józef Unrug - od 1925 do 1939 dowódca Floty, a w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku dowódca Obrony Wybrzeża. Józef Unrug po wojnie - w 1946 roku - otrzymał stopień wiceadmirała, zaś na stopień admirała floty został awansowany już pośmiertnie, w 2018 roku;
• kmdr Stefan Frankowski - komandor dyplomowany Marynarki Wojennej II Rzeczypospolitej, pośmiertnie mianowany kontradmirałem;
• por. rez. Jędrzej Giertych - porucznik rezerwy Polskiej Marynarki Wojennej, jeden z przywódców Stronnictwa Narodowego, dziadek Romana Giertycha, polityka KO i byłego ministra edukacji narodowej.

Zwiedzanie fortu jak podróż w czasie

Dziś zwiedzanie fortu Spitzberg-Ostróg jest podróżą w czasie do września 1939 roku i pierwszych lat wojny. Zwiedzanie odbywa się z umundurowanym przewodnikiem (np. przebranym za żołnierza kampanii wrześniowej), co niewątpliwie ułatwia przeniesienie w czasie i przyswojenie wiedzy, jaką przewodnik dzieli się z turystami, których oprowadza po obiekcie.

W forcie zobaczymy m.in. militaria i dioramy z czasów, kiedy funkcjonował tam oflag, ale też wystawy czasowe oraz przedmioty z życia codziennego dawnych żołnierzy, bowiem przewodnik oprowadza po wielu pomieszczeniach: komendzie oflagu, kazamatach zaadaptowanych na blok z pryczami, kuchni czy lazarecie.