Tragedia, o której niewiele się mówi. Tylu Polaków zginęło walcząc w armiach zaborców

Tragedia, o której niewiele się mówi. Tylu Polaków zginęło walcząc w armiach zaborców

Jeszcze przed pierwszymi strzałami Wielkiej Wojny w armiach Rosji, Niemiec i Austro-Węgier służyło od 250 do 300 tysięcy Polaków, którzy jako obywatele państw zaborczych podlegali obowiązkowi wojskowemu. Jednak prawdziwą skalę tego zjawiska ukazała dopiero masowa mobilizacja. Historycy nie są zgodni co do precyzyjnych liczb, co wynika z trudności w oszacowaniu narodowości rekrutów. Prof. Mieczysław Wrzosek, autor „Historii oręża polskiego 1795-1939”, ocenia, że w latach 1914-1918 do armii zaborczych powołano łącznie ok. 2,9 mln żołnierzy polskiego pochodzenia. Inne źródła, jak „Zarys dziejów Polski” pod redakcją Janusza Tazbira, podają jeszcze wyższą liczbę – 3,4 mln, z czego 1,4 mln miało trafić do armii austriackiej, 1,2 mln do rosyjskiej, a 800 tys. do niemieckiej.

Niezależnie od dokładnych danych, sytuacja Polaków w obcych mundurach była niezwykle trudna. – Dyskryminacja była zjawiskiem, które towarzyszyło Polakom we wszystkich armiach zaborczych, ale o różnym stopniu natężenia – stwierdził prof. Wrzosek. Chociaż oficjalnie nie zabraniano praktyk religijnych i pozwalano na rozmowy po polsku, to szykany na tle narodowościowym były na porządku dziennym. Szczególnie dotkliwe były one ze strony podoficerów i szeregowych.

W armii rosyjskiej Polaków celowo nie wcielano do jednostek stacjonujących na ziemiach polskich, wysyłając ich w głąb Rosji. Obowiązywała też niepisana zasada, że katolicy nie mieli wstępu do prestiżowej Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu. Podobne praktyki stosowano w armii niemieckiej, gdzie Polaków nie przyjmowano do Akademii Sztabu Generalnego, a w szkołach oficerskich traktowano z niechęcią. Szeregowców starano się rozpraszać po różnych jednostkach, by uniknąć tworzenia się zwartych polskich grup. O poczuciu wyobcowania pisał w liście z frontu zachodniego Józef Iwicki: „Na ogół uważają mą narodowość za osobistą słabość czy wadę”.

Wbrew powszechnej opinii, warunki w armii austro-węgierskiej również nie były dobre. Prof. Wrzosek podkreśla, że panował tam „tępy i ogłupiający dryl wojskowy”, a Polacy awansowali bardzo wolno, nie mając szans na objęcie najwyższych stanowisk dowódczych.

Jednak największym dramatem dla polskich żołnierzy były nieuniknione walki bratobójcze. Ten tragiczny los w przejmujący sposób ujął poeta Edward Słoński w wierszu „Ta co nie zginęła...”: „Rozdzielił nas, mój bracie/ Zły los i trzyma straż-/ W dwóch wrogich sobie szańcach/ Patrzymy śmierci w twarz. (...) Stoimy na wprost siebie-/ Ja wróg twój,/ ty mój wróg!”.

Te słowa nie były jedynie poetycką metaforą, lecz opisem wstrząsającej rzeczywistości. Felicjan Sławoj Składkowski, późniejszy premier, a w 1914 roku oficer Legionów Polskich, wspominał Wigilię podczas bitwy pod Łowczówkiem. Gdy jego żołnierze zaczęli śpiewać kolędę „Bóg się rodzi”, z rosyjskich okopów dobiegła odpowiedź – Polacy wcieleni do carskiej armii podchwycili melodię i słowa. Przez chwilę pieśń płynęła z dwóch wrogich sobie szańców. Po jej zakończeniu legioniści zawołali: „Poddajcie się, tam, wy Polacy!”. Po chwili ciszy padła rosyjska odpowiedź: „Sibirskije striełki nie sdajutsia” (Syberyjscy strzelcy się nie poddają). Składkowski z goryczą podsumował: „Straszna jest wojna bratobójcza. Podobno jeden z naszych młodych chłopców wziął do niewoli ojca swego, którego zabrali do wojska rosyjskiego”.

Ta wojna, która dla wielu narodów była walką o narodowe interesy, dla Polaków stała się hekatombą. Według prof. Wrzoska, w jej trakcie poległo, zmarło lub zaginęło bez wieści około 530 tys. Polaków służących w armiach zaborczych. Inni historycy, jak prof. Tomasz Nałęcz, szacują tę liczbę na 385 tys. Niezależnie od różnic w obliczeniach, jest to danina krwi, która do dziś świadczy o tragicznym losie pokolenia walczącego o nie swoją sprawę, które jednak doczekało się upragnionej niepodległości.