Czy byli ukraińscy żołnierze w Polsce to zagrożenie? MSWiA tłumaczy

Wzmożona migracja z Ukrainy, będąca skutkiem wojny, w naturalny sposób rodzi pytania o bezpieczeństwo publiczne w Polsce. Jednym z powracających tematów są obawy związane z obecnością mężczyzn z doświadczeniem bojowym. Kwestia ta została niedawno podniesiona w interpelacji nr 20093 w sprawie zapobiegania zagrożeniom ze strony przebywających na terytorium RP byłych żołnierzy ukraińskich sił zbrojnych, posła Pawła Jabłońskiego. Jak czytamy w uzasadnieniu:

"24 września 2026 r. w Jarosławiu doszło do zbrodni zabójstwa, którego ofiarą padł katolicki ksiądz, a cztery inne osoby zostały ciężko ranne. Według doniesień medialnych sprawcą tej zbrodni był 31-letni ukraiński weteran wojenny, który bez żadnego powodu zaatakował niewinne ofiary, zadając im ciosy nożem. Sprawca został zatrzymany przez Policję i usłyszał zarzuty, a sprawa jest przedmiotem postępowania karnego. Sprawa ta ma sama w sobie jednostkowy charakter – ale jednocześnie jest symptomem systemowego problemu, który w najbliższych miesiącach i latach w coraz większym stopniu będzie dotyczył naszego państwa. Powszechnie wiadomo, że na terytorium Polski przebywa obecnie co najmniej kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt tysięcy osób, które służyły w czasie wojny w ukraińskich siłach zbrojnych i innych formacjach, często w niezwykle ciężkich warunkach bojowych. Doświadczenia takie bardzo często negatywnie wpływają na psychikę ludzi, którzy przez lata przeżywają syndrom stresu pourazowego, mogący powodować zachowania agresywne. Ludzie tacy – nierzadko bez swojej winy – mogą stanowić bardzo duże zagrożenie dla otoczenia – zarówno dla swoich najbliższych, jak i dla przypadkowych osób, a więc dla całego społeczeństwa. Kwestia ta stanowić będzie w najbliższych latach bardzo poważne wyzwanie, z którym państwo polskie musi sobie poradzić – aby ochronić naszych obywateli przed atakami podobnymi jak ten w Jarosławiu. Aby działania te były skuteczne, Rzeczpospolita Polska powinna w pierwszym rzędzie móc identyfikować, monitorować i przeciwdziałać związanym z tym ryzykom – do czego niezbędne jest ustalenie w pierwszej kolejności, kto może stanowić potencjalne zagrożenie".

Związku z tym poseł zadał następujące pytania:

1. Czy Rzeczpospolita Polska dysponuje listą wszystkich osób, które w latach 2022-2026 służyły w ukraińskich siłach zbrojnych i innych formacjach uczestniczących w działaniach wojennych?
2. Czy Rzeczpospolita Polska dysponuje listą takich osób, które już przebywają na naszym terytorium?
3. Czy Rzeczpospolita Polska odnotowuje fakt odbywania w latach 2022-2026 służby w ukraińskich siłach zbrojnych i innych formacjach uczestniczących w działaniach wojennych przy kontrolach granicznych lub innej weryfikacji tego, kto z terytorium Ukrainy i innych państw wjeżdża na terytorium RP?
4. Czy wobec takich osób prowadzone są działania monitorujące i zapobiegawcze – aby zawczasu uniknąć ryzyk związanych z potencjalnym używaniem przez nie przemocy? Jeżeli tak – jakie to działania?
5. Czy Rzeczpospolita Polska wystąpiła/wystąpi do władz Ukrainy o bieżące przekazywanie naszemu państwu informacji w tym zakresie – w szczególności co do przekazania i stałego aktualizowania listy wszystkich osób, które w latach 2022-2026 służyły w ukraińskich siłach zbrojnych i innych formacjach uczestniczących w działaniach wojennych?

W odpowiedzi na interpelację poselską w tej sprawie, wiceminister w MSWiA, Czesław Mroczek, przedstawił szczegółowe wyjaśnienia dotyczące obowiązujących procedur i podstaw prawnych działania polskich służb. Stanowisko resortu jest jednoznaczne: służby działają w oparciu o konkretne fakty, a nie domniemania.

Stanowisko MSWiA jest jasne: Przeszłość wojskowa to nie powód do interwencji

Kluczowym elementem odpowiedzi resortu jest podkreślenie, że sam fakt pełnienia w przeszłości służby w Siłach Zbrojnych Ukrainy oraz przebywanie na terytorium RP przez byłych żołnierzy tych sił zbrojnych nie stanowi przesłanki do podejmowania działań przez służby podległe MSWiA, w tym Policję. Jak wyjaśnia wiceminister Mroczek:

"Podejmowanie czynności przez ww. służby powinno znajdować uzasadnienie w konkretnych okolicznościach faktycznych wskazujących na możliwość wystąpienia zagrożenia bezpieczeństwa lub porządku publicznego, z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Ustawodawca w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji".

Według ministra Policja, zgodnie z ustawą, ma za zadanie chronić życie, zdrowie i mienie, zapewniać spokój w miejscach publicznych oraz wykrywać przestępstwa i ścigać ich sprawców. Funkcjonariusze podejmują działania wyłącznie wtedy, gdy uzyskają informację o możliwości popełnienia czynu zabronionego lub o potencjalnym zagrożeniu. Przeszłość wojskowa cudzoziemca sama w sobie nie jest taką informacją.

Jakie procedury obowiązują wobec cudzoziemców stwarzających zagrożenie?

Chociaż byli żołnierze nie są traktowani jako grupa podwyższonego ryzyka, polskie państwo dysponuje zaawansowanymi narzędziami do monitorowania i reagowania na zagrożenia stwarzane przez cudzoziemców, którzy łamią prawo. System opiera się na kilku filarach, zarówno krajowych, jak i międzynarodowych. Dwa kluczowe narzędzia to System Informacyjny Schengen (SIS) oraz Krajowy System Informacyjny Policji (KSIP).

System Informacyjny Schengen (SIS), to ogólnoeuropejska baza danych, która pozwala na wymianę informacji o osobach i przedmiotach. Polska Policja, jako użytkownik końcowy, ma dostęp do danych wprowadzonych do systemu przez inne uprawnione organy. W kontekście cudzoziemców z państw trzecich, do SIS trafiają wpisy dotyczące:

• Odmowy wjazdu lub pobytu w strefie Schengen.
• Decyzji zobowiązujących do powrotu (deportacji).

Co istotne, uprawnienia do wprowadzania takich danych posiadają Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców oraz Komendant Główny Straży Granicznej, a nie Policja. Funkcjonariusze policji korzystają z tych informacji podczas rutynowych kontroli i czynności służbowych.

System Informacyjny Policji jest natomiast wewnętrzną, ogólnopolską bazą danych polskiej Policji, w której gromadzone są informacje niezbędne do realizacji ustawowych zadań, w tym dane o osobach i zdarzeniach. System ten wspiera pracę funkcjonariuszy służby kryminalnej, dochodzeniowo-śledczej i prewencji. Dzięki tym systemom polskie służby mają możliwość weryfikacji osób i reagowania na potencjalne zagrożenia w sposób skoordynowany i oparty na danych.

Kiedy możliwa jest deportacja? Mechanizmy prawne

Ustawa o cudzoziemcach z 12 grudnia 2013 r. precyzyjnie określa, w jakich sytuacjach cudzoziemiec może zostać zobowiązany do powrotu. Procedury te mogą zostać uruchomione na wniosek różnych organów, w tym Policji, jeśli istnieją ku temu poważne przesłanki. W przypadku działalności szpiegowskiej lub terrorystycznej Komendant Główny Policji może wystąpić do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o wydanie decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu, a taka decyzja podlega natychmiastowemu przymusowemu wykonaniu. Ze względów bezpieczeństwa państwa Komendant Główny Policji ma prawo wnioskować do Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców o nałożenie na cudzoziemca restrykcji, takich jak wpis do krajowego wykazu osób niepożądanych lub zakaz wjazdu i pobytu w całej strefie Schengen, przy czym kluczową przesłanką są tu względy obronności, bezpieczeństwa państwa oraz ochrona porządku publicznego. Organ Straży Granicznej może natomiast wydać decyzję o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu z urzędu lub na wniosek, na przykład komendanta wojewódzkiego Policji, między innymi wtedy, gdy wymagają tego wspomniane względy bezpieczeństwa lub interes Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak podkreślono na końcu:

"Należy podkreślić, że w stosunku do osób, które migrują do RP i popełniają na jej terytorium przestępstwa, prowadzone są natychmiastowe i zdecydowane działania, przede wszystkim bezwarunkowo stosowane są przepisy deportacyjne".

Czy zagrożenie istnieje?

W przestrzeni publicznej regularnie pojawiają się teorie o tysiącach ukraińskich weteranów powracających z frontu z PTSD, którzy rzekomo mieliby masowo tworzyć brutalne grupy przestępcze w Polsce. Dane policyjne pozwalają jednak spojrzeć na to zjawisko w szerszym kontekście. W 2025 roku cudzoziemcy stanowili 6,1% ogółu osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa w Polsce. Choć liczba bezwzględna przestępstw popełnianych przez obcokrajowców wzrosła, jest to naturalna konsekwencja rosnącej liczby migrantów mieszkających w naszym kraju.

Co istotne, obywatele Ukrainy, mimo że są najliczniejszą grupą cudzoziemców w Polsce (szacunki mówią o 1,8-1,9 mln osób), nie przodują w statystykach przestępczości w przeliczeniu na 1000 osób. Jeśli przeliczymy liczbę podejrzanych na wielkość populacji, wskaźnik przestępczości wynosi około 3 podejrzanych na 1000 mieszkańców. Dla porównania, wskaźnik ten wśród innych grup migrujących (np. obywateli Gruzji) sięga około 13 na 1000. Najczęstsze czyny, za które odpowiadają cudzoziemcy, to jazda pod wpływem alkoholu, kradzieże i posiadanie narkotyków. Zdarzenia z użyciem ostrej broni bojowej przez cudzoziemców stanowią statystyczny margines ogólnej liczby przestępstw kryminalnych w Polsce.

Nierealna wizja zagrożenia: Czym jest PTSD i jak wpływa na zachowanie?

Specjaliści zajmujący się psychiatrią pola walki, w tym płk dr hab. med. Radosław Tworus z Wojskowego Instytutu Medycznego w rozmowie z PAP wskazują, że łączenie PTSD bezpośrednio ze wzrostem przestępczości kryminalnej opiera się na błędnym rozumieniu mechanizmów traumy. Kliniczny obraz zespołu stresu pourazowego wiąże się przede wszystkim z wycofaniem społecznym, izolacją, stanami lękowymi oraz unikaniem bodźców przypominających doświadczenia frontowe, a nie z poszukiwaniem bezpośredniej konfrontacji czy tworzeniem struktur przestępczych.

Radosław Tworus wyjaśnia, że osoby cierpiące na PTSD dążą do zapomnienia o przeżytych koszmarach, a nie do ich powielania w nowych warunkach. „Trudno więc sobie wyobrazić, aby tysiące weteranów z PTSD biegało z kałasznikowami po ulicach, bo o takich właśnie sytuacjach będą próbowali zapomnieć” – zaznacza ekspert. Dodaje również, że ewentualna liczba weteranów z PTSD, którzy mogliby stanowić jakiekolwiek zagrożenie, byłaby „niewielkim odsetkiem”.

Warto zaznaczyć, że PTSD jest zaburzeniem, które może dotknąć każdego, kto doświadczył ekstremalnego wydarzenia, wiążącego się z bezpośrednim zagrożeniem życia. Jak wyjaśnia Tworus, „Takie doświadczenie zostaje w głowie, a po jakimś czasie zaczyna pracować”. Choć PTSD zostało zidentyfikowane głównie na podstawie obserwacji weteranów wojennych (początek lat 80. XX wieku), nie ogranicza się ono wyłącznie do kontekstu wojskowego. Może wystąpić u ofiar wypadków drogowych, osób doświadczających przemocy seksualnej czy uczestników zamachów terrorystycznych, jak miało to miejsce np. wśród niektórych uczestników maratonu w Bostonie w 2013 roku. Zaburzenie ujawnia się najwcześniej po około dwóch tygodniach od zdarzenia, a najpóźniej w ciągu sześciu miesięcy, a jego rozpoznanie wymaga występowania trzech rodzajów objawów.

Według Radosława Tworusa szerzenie paniki wokół ukraińskich weteranów z PTSD jest częścią szerszej strategii. „W opinii Tworusa wizja zagrażających Polsce weteranów z PTSD, którą straszy internet, jest pochodną społecznego strachu, podsycanego przez manipulacje związane z prowadzoną przez Rosję wojną psychologiczną. Która ma osłabić naszą wolę wsparcia Ukrainy” – cytuje PAP. To celowe działanie, mające na celu zdestabilizowanie społeczeństw wspierających Ukrainę i zniechęcenie do dalszej pomocy. Dezinformacja ma wzbudzić nieufność i podważyć solidarność, grając na najgłębszych lękach.

Psychiatra zwraca uwagę, że prawdziwe zagrożenie mogą stanowić jedynie osoby, które już przed wojną miały zaburzenia osobowościowe. Dla nich walka na froncie mogła stać się okazją do bezkarnego stosowania przemocy, a wojna dodatkowo uodporniła ich na widok śmierci i zabijania. Tacy byli żołnierze, poszukujący adrenaliny, mogą pojawić się w Polsce po wojnie i tworzyć organizacje przestępcze. Tworus przypomina, że podobne zjawisko zaobserwowano po wojnie prowadzonej przez ZSRR w Afganistanie. W związku z tym, jego zdaniem, należy się na to przygotować i zastanowić nad odpowiednią ewidencją osób przekraczających granicę, aby skutecznie monitorować i zapobiegać ewentualnym zagrożeniom ze strony tej niewielkiej grupy.

Skala zachorowań na PTSD jest zróżnicowana. Radosław Tworus podaje, że zaledwie jedna na dziesięć osób poddanych tej samej traumie rozwinie zespół stresu pourazowego. W warunkach wojennych statystyki te są jednak znacznie wyższe. Na przykład, około 30 proc. polskich żołnierzy służących na misjach w Iraku i Afganistanie mogło cierpieć na PTSD, choć nie przeprowadzono na ten temat rzetelnych badań. Amerykanie szacowali, że w Afganistanie nawet 50 proc. ich żołnierzy doświadczało zaburzeń z grupy PTSD, co było bezpośrednio związane ze stopniem nasilenia ekstremalnych zdarzeń, w których uczestniczyli.

Sam fakt uczestniczenia w wojnie nie oznacza jednak, że jest się skazanym na PTSD. To kwestia indywidualnej podatności, zdolności adaptacyjnych, a także odpowiedniego przygotowania. Tworus podaje przykład wojsk specjalnych, gdzie praktycznie nie odnotowuje się tego typu zaburzeń. „W wojskach specjalnych praktycznie w ogóle nie odnotowano tego typu zaburzeń. Dzięki wielogodzinnym ćwiczeniom większość sytuacji, z którymi się stykają tak wyszkoleni żołnierze, jest dla nich przewidywalna” – podkreśla ekspert. W przypadku ukraińskich żołnierzy trudno oszacować odsetek cierpiących na PTSD, ponieważ dane te nie są udostępniane, mimo kontaktów naukowych.

PTSD charakteryzuje się trzema głównymi rodzajami objawów. Pierwszym jest ponowne przeżywanie traumy, które może objawiać się w koszmarach sennych, natrętnych myślach, a nawet w odczuwaniu zapachów związanych z traumatycznym zdarzeniem. Tworus przywołuje przykład swoich pacjentów: „Niektórzy nasi pacjenci reagowali paniką nawet na dźwięk lądujących obok kliniki helikopterów, bo przypominało im to zagrożenie z Afganistanu”. Drugi objaw to unikanie miejsc i sytuacji kojarzonych z urazem. Pacjenci często izolują się społecznie, rezygnują z pracy i nie wychodzą z domu. Trzeci podstawowy objaw to pobudzenie oraz napastliwe zachowanie. Osoby z PTSD mogą poszukiwać aktywności o wysokim poziomie adrenaliny, takich jak szybka jazda samochodem, i być skłonne do konfrontacji, co wynika z chronicznego stanu gotowości i nadmiernej reaktywności na bodźce.

Realne wyzwania: broń, demobilizacja i ryzyko dywersji

Choć teza o masowym bandytyzmie weteranów nie znajduje potwierdzenia w danych, instytucje odpowiedzialne za porządek prawny i obronność identyfikują trzy konkretne obszary ryzyka wymagające ścisłego monitorowania: przemyt broni i materiałów wybuchowych, perspektywy powojenne i demobilizacja oraz zagrożenie hybrydowe i werbunek rosyjski.

Doświadczenia historyczne z wojen na Bałkanach pokazują, że strefy postkonfliktowe generują nielegalny transfer broni na zachód kontynentu. Polska Policja oraz Centralne Biuro Śledcze Policji (CBŚP) realizują w tym zakresie m.in. projekt operacyjny „Trident”, ukierunkowany na uszczelnianie szlaków przemytniczych z frontu ukraińskiego. Z analiz wynika, że motywacją do przemytu nie jest zazwyczaj uzbrajanie lokalnych środowisk migranckich, lecz czysty zysk ekonomiczny – broń z Ukrainy trafia do transnarodowych siatek przestępczych zaopatrujących rynki zachodnioeuropejskie (w tym gangi w Szwecji, Niemczech czy Niderlandach).

Zabezpieczenia dokonywane przez służby potwierdzają konieczność wzmożonej kontroli granicznej i operacyjnej. Działania Centralnego Biura Śledczego Policji (CBŚP) oraz Nadbużańskiego i Bieszczadzkiego Oddziału Straży Granicznej pokazują dynamiczny wzrost przechwytywanego arsenału. Liczba zabezpieczanej przez polskie służby nielegalnej broni palnej wzrosła z kilkuset jednostek rocznie przed 2022 r. do ponad 3,3 tys. sztuk w ostatnich latach, włączając w to broń automatyczną, granaty odłamkowe oraz materiały pirotechniczne i wybuchowe.

Poza tym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) wraz z kierownictwem Policji zwracają uwagę na wyzwania związane z przyszłym, pełnym zakończeniem konfliktu. Zdemobilizowanie setek tysięcy żołnierzy w zniszczonym gospodarczo państwie stworzy ryzyko, że część osób pozbawionych alternatyw zawodowych może wejść w relacje z międzynarodowymi grupami przestępczymi, operującymi również na terenie Unii Europejskiej. Doświadczenie frontowe i nabyte nawyki bojowe w zderzeniu z bezrobociem lub niskopłatną pracą fizyczną mogą rodzić frustrację i podatność na oferty grup przestępczych specjalizujących się w wymuszeniach, ochronie nielegalnych interesów czy logistyce narkotykowej. Polskie władze podkreślają, że kluczem do ograniczenia tego zjawiska nie są wyłącznie działania policyjne, lecz międzynarodowe programy reintegracji społeczno-zawodowej i psychologicznej weteranów, współfinansowane z funduszy Unii Europejskiej.

Najbardziej bezpośrednie ryzyko bezpieczeństwa narodowego wiąże się z działalnością obcych służb wywiadowczych. Jak wskazują komunikaty Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW), rosyjskie służby specjalne prowadzą ciągłe działania werbunkowe wymierzone w migrantów i weteranów w trudnej sytuacji finansowej lub zmagają się z uzależnieniami, posiadają przeszkolenie z zakresu łączności, materiałów wybuchowych, dronów lub taktyki wojskowej, oferując korzyści majątkowe za akty sabotażu, dywersji czy podpaleń infrastruktury krytycznej na terenie Polski.

W latach 2023–2025 ABW i Policja rozbiły kilkanaście grup dywersyjnych działających na terytorium RP. Ujawnione przypadki potwierdzają, że czujność kontrwywiadowcza wobec prób penetracji środowisk migranckich i kombatanckich przez rosyjską agenturę jest obecnie absolutnym priorytetem bezpieczeństwa państwa.

10 listopad minister koordynator służb specjalnych Tomasz Siemoniak, przekazał, że ABW zatrzymała dwóch obywateli Ukrainy podejrzanych o szpiegostwo i prowadzenie działań dywersyjnych na zlecenie rosyjskich służb specjalnych. Mężczyźni fotografowali w Polsce obiekty infrastruktury krytycznej i wojskowej.

Prokuratura Krajowa przekazała natomiast, że obu zatrzymanym przedstawiono zarzuty brania udziału w działalności rosyjskiego wywiadu przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej oraz dokonania aktu dywersji polegającego na podpaleniu pojazdów w jednym z dużych polskich miast. Zarzuty dotyczą także zbieranie na terytorium Polski informacji dotyczących obiektów wojskowych oraz infrastruktury krytycznej.

Do zatrzymania dwóch obywateli Ukrainy w wieku 24 i 25 lat doszło w Mińsku Mazowieckim. Obaj zostali aresztowani na trzy miesiące. Jak przekazał, funkcjonariusze ABW ustalili, że wcześniej mężczyźni zmieniali ich numery rejestracyjne na podobne do stosowanych w pojazdach należących do ukraińskiej armii.

„Zabieg ten mógł mieć na celu utrudnienie ustalenia rzeczywistego tła zdarzeń, a przede wszystkim skierowanie podejrzeń na stronę ukraińską, co mogłoby być wykorzystywane do szerzenia dezinformacji” - zaznaczył.

Siemoniak podkreślił, że za realizację zlecanych zadań otrzymywali oni wynagrodzenie, m.in. w kryptowalutach. 

Wojna informacyjna: mechanizm budowy strachu

Osobnym, kluczowym wymiarem tej kwestii jest przestrzeń cybernetyczna i informacyjna. Ośrodki analityczne monitorujące dezinformację w Polsce (m.in. NASK) wskazują, że narracja o rzekomym „masowym terrorze ukraińskich weteranów” jest jednym z kluczowych wektorów rosyjskiej wojny psychologicznej.

Celem takich kampanii jest:

1. Wzbudzenie permanentnego poczucia zagrożenia i niepewności wśród obywateli RP.
2. Eskalowanie polaryzacji społecznej i nastrojów ksenofobicznych.
3. Podważenie zaufania do organów ścigania i instytucji państwa.
4. Osłabienie polskiego wsparcia dyplomatycznego i militarnego dla Kijowa.