• W II RP zawodowa służba wojskowa zapewniała stabilne źródło utrzymania i wysoki status społeczny.
• Od szeregowca do marszałka – jak wyglądały zarobki żołnierzy zawodowych i jakie przywileje wiązały się z poszczególnymi stopniami?
• Wojskowa emerytura już po 10 latach służby, a przy odpowiedniej wysłudze nawet 100 proc. ostatniego uposażenia.
W 1939 II RP była państwem biednym, na dorobku, pełnym kontrastów
Przemysłowe inwestycje – m.in. powstanie Gdyni, Centralny Okręg Przemysłowy, Śląsko-Pomorska Magistrala Węglowa, Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach, Transatlantycka Centrala Radiotelegraficzna – zderzały się z głębokim zacofaniem cywilizacyjnym, szczególnie w tzw. Polsce B. To, że Polska stała wyżej w rozwoju od wschodniego, komunistycznego sąsiada, było niewielkim pocieszeniem. Niemcy górowali nad Polską prawie w każdej kategorii określającej poziom cywilizacyjnego rozwoju.
W II RP było ok. 63 tys. km dróg, z czego ok. 3 tys. było betonowych i asfaltowych. W III Rzeszy mieli 3 tys. km autostrad – w sumie 230 tys. km dróg (utwardzonych).
Statystycznie na jeden samochód osobowy przypadało 1,1 tys. Polaków. W Niemczech – 45 osób.
Mieliśmy w Polsce nieco ponad 20 tys. km torów kolejowych, ale prawie 90 proc. stanowiły linie wąskotorowe. Deutsche Reichsbahn użytkowała 60 tys. km torów.
Tylko 3 proc. wsi było zelektryfikowanych, a w Niemczech ten współczynnik wynosił ok. 90 proc.
W Polsce ok. 15 proc. obywateli nie potrafiło czytać i pisać. W III Rzeszy praktycznie nie było analfabetów.
W II RP średnia długość życia wynosiła dla mężczyzn ok. 48 lat, a dla kobiet – ok. 52 lata. U zachodniego sąsiada odpowiednio: ok. 60 i ok. 63.
W 1939 r. średnia stopa bezrobocia w RP wynosiła ok. 15 proc., a w Rzeszy do 1 proc.
Te dane statystyczne jasno pokazują, w jakich warunkach II RP budowała swój potencjał obronny. W przedwojennej Polsce związanie się zawodowo z wojskiem dawało stabilne źródło utrzymania.
Co należało się szeregowcowi zasadniczej służby wojskowej?
Żeby zostać zawodowym, wcześniej trzeba było przejść przez zasadniczą służbę wojskową (ZSW). Obowiązkowy pobór obejmował mężczyzn, którzy w roku kalendarzowym ukończyli 21 lat. Do woja szło się na 18 miesięcy (piechota), choć ustawa przewidywała 24-miesięczną służbę. ZSW w kawalerii i broni pancernej trwała dwa lata, a w marynarce wojennej – 27 miesięcy. Szeregowiec otrzymywał symboliczny żołd. Wypłacano go co 10 dni, w sumie było to do 5 zł miesięcznie.
Wojsko było na utrzymaniu państwa, to ono pokrywało tzw. wikt i opierunek. Łącznie te wydatki określa się mianem wegetacyjnych (intendenckich). Pochłaniały one ponad 55 proc. budżetu wojskowego II RP. Żołnierz ZSW miał wszystko za darmo. Z jednym wyjątkiem: papierosy musiał sobie sam kupić. Zmieniało się to w warunkach „W”. Wówczas szeregowy na froncie otrzymywał 10 sztuk papierosów dziennie oraz pudełko zapałek, które miało mu wystarczyć na 5 dni.
Żołnierz głodny nie chodził. W zależności od tego, gdzie służył i od pory roku, racja żywnościowa wynosiła od 3,6 tys. do 4 tys. kcal dziennie. Wielu poborowych, szczególnie ze wsi Polski B, w cywilu mogło pomarzyć o takim wyżywieniu.
Na zawodowego mogli przejść ci żołnierze, którzy na tyle wyróżniali się na tle innych, że kierowano ich do pułkowej szkoły podoficerskiej. Absolwenci wchodzili do zawodowej kadry Wojska Polskiego z dwoma belkami na pagonach. Uwaga: zawodowym mógł zostać już starszy marynarz, ale nie jego odpowiednik – starszy szeregowy.
Ile zarabiała zawodowa kadra Wojska Polskiego?
Kapral, który zawodowo wiązał się z armią namacalnie doświadczał awansu. Już nie musiał kupować papierosów. Należały mu się z przydziału te rzeczy, za które płacił, nie będąc zawodowym żołnierzem. Oficerowie, jak zwykle, mieli się w tym względzie jeszcze lepiej, bo dostawali dziennie 20 sztuk papierosów i pudełko zapałek na dwa dni. Jednak będąc pod- lub oficerem zawodowym, trzeba było płacić za wyżywienie z żołdu.
Widełki były zróżnicowane, im więcej na pagonach, tym więcej Ministerstwo Spraw Wojskowych przekazywało do portfela. Wysokość żołdu zależała nie tylko od stopnia, ale także od tego, ile lat żołnierz był już w służbie, czy był żonaty, jakie pełnił funkcje itd. Wysokość wynagrodzenia/żołdu określona była w rozporządzeniu prezydenta RP „o uposażeniu wojska”. Poniższe dane uwzględniają oficjalne stawki obowiązujące w 1938 i 1939 r. Dotyczą uposażeń wypłacanych żołnierzom stacjonującym poza stolicą.
• Starszy marynarz zawodowy: 125 zł (150 zł – żonaty).
• Kapral/mat: 137 zł (167 zł).
• Plutonowy/bosmanmat: 151 zł (201 zł).
• Sierżant/bosman: 171 zł (241 zł).
• St. sierżant / st. bosman: 194 zł (264 zł).
• Chorąży/chorąży MW: 226 zł (296 zł).
• Podporucznik / podporucznik MW: 232 zł (266 zł).
• Porucznik/porucznik MW: 282 zł (316 zł).
• Kapitan/kapitan MW: 372 zł (415 zł).
• Major/komandor podporucznik: 490 zł (544 zł).
• Podpułkownik/komandor porucznik: 590 zł (662 zł).
• Pułkownik/komandor: 632 zł (713 zł).
• Generał brygady/kontradmirał: 1000 zł.
• Generał dywizji/wiceadmirał: 1500 zł.
• Generał broni: 2000 zł.
• Marszałek: 3000 zł.
Generalicja nie dostawała „rodzinnego”. Służący w stolicy mieli nieco wyższy żołd. Samotny kapral dostawał 152 zł, a marszałek – 3450 zł. W 1939 r. marszałek był tylko jeden, zaś w służbie czynnej pozostawało 96 generałów (1 generał broni; 12 generałów dywizji; 83 generałów brygady). W strukturze tej 56 generałów wywodziło się z Legionów Polskich, 22 z b. armii austro-węgierskiej, 16 z b. armii carskiej oraz 2 z b. armii niemieckiej. 39 z nich zostało mianowanych po 1935 r. przez marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (jednego z trzech marszałków Polski w II RP).
Jak się miały żołnierskie uposażenia do zarobków cywilów?
Ówczesny jeden złoty to pod względem siły nabywczej równowartość dzisiejszych 10 zł. To tylko szacunek. Tyle samo co marszałek Polski zarabiał premier, a prezydent otrzymywał 5000 zł. Kilkaset złotych więcej trzeba było zapłacić za nowego Fiata 508.
W 1939 r. kilogram złota próby 999,9 kosztował 5924 zł. Za takie pieniądze, jak wynika z roczników statystycznych, można było wówczas kupić:
• 19747 bochenków chleba;
• 59240 gazet codziennych;
• 33 krowy dojone;
• 269 ton węgla po cenie hurtowej w kopalni,
• 212 ton węgla po cenie detalicznej w Katowicach,
• 123 tony węgla po cenie detalicznej w Warszawie.
Górnik zarabiał całkiem nieźle – 240 zł, mniej więcej tyle, co porucznik WP. Robotnik niewykwalifikowany dostawał mniej niż 100 zł, a z kwalifikacjami – 160 zł. Nauczyciel w szkole powszechnej, urzędnik niskiej rangi zarabiali miesięcznie 210 zł. Sędzia, profesor uniwersytetu mógł liczyć nawet na 1000 zł.
Uwaga: dane dotyczą maksymalnej wysokości pensji. Trzeba podkreślić, że pracownicy tzw. umysłowi byli objęci systemem emerytalnym od 1927 r., a tzw. fizyczni dopiero od 1933 r. Bez porównania w lepszej sytuacji byli zawodowi wojskowi, objęci systemem od 1923 r.
Wysokość emerytur wojskowych zależała od stopnia i wysługi lat
Co ważne: do każdego stopnia był przypisany okres służby, który uprawniał, a wręcz nakazywał żołnierzowi zawodowemu przejść w stan spoczynku. Ten współczynnik zależał od awansu. Każda nominacja na stopień wyższy wydłużała okres służby czynnej. Zawodowy żołnierz nabywał prawa emerytalne już po 10 latach służby, jeśli został zwolniony z powodów etatowych lub zdrowotnych. W takim przypadku emerytura wynosiła 40 proc. ostatniego uposażenia. Za każdy kolejny pełny rok wysługi doliczano kolejne 2,4 proc. (do 35 lat), aż do osiągnięcia maksymalnego pułapu 100 proc. pensji (w 55. roku życia).
Każdy stopień oficerski miał sztywną granicę wieku umożliwiającą pozostawanie w służbie czynnej. Kapitan musiał odejść ze służby, mając 46 lat. Mógł w niej zostać, jeśli awansował na majora. Gdy się tak nie stało, to nie miał wypracowanych 35 lat służby i wedle prawa nie zapracował na emeryturę w wysokości ostatniej pensji. Musiałby dosłużyć się co najmniej szarży pułkownika.
Bez awansu lub bonifikat za udział w wojnach przedwojenny kapitan czy major odchodził na emeryturę częściową. Pełne 100 proc. było zarezerwowane dla nielicznych, którzy dosłużyli się najwyższych stopni lub mieli ogromną wysługę frontową. Jednak emerytura w wysokości 65–75 proc. pensji to jest coś, o czym dziś mogą pomarzyć tysiące cywilów.
W roku budżetowym 1938/1939 wydatki Ministerstwa Spraw Wojskowych wyniosły 831,4 mln zł (34,5 proc. budżetu państwa). Realne nakłady na obronność były jeszcze wyższe, bo były zasilane spoza budżetu, choćby ze zbiórek powszechnych, choćby na Fundusz Obrony Narodowej.
Pieniędzy nigdy nie było za dużo, a potrzeby były znacząco większe od możliwości państwa i jego obywateli. 2,1 tys. zł kosztował ckm. Przestarzały myśliwiec PZL P11c – 171 tys. Nowoczesny bombowiec PZL P37 Łoś – tyle co trzy czołgi Renault R-35 – 580 tys. zł. Okręt podwodny, w owym czasie jeden z najnowocześniejszych w świecie, ORP „Orzeł” kosztował 10 mln zł, z czego 80 proc. pochodziło ze zbiórki społecznej, a resztę rachunku wpłaciliśmy Holendrom w… jęczmieniu. Takie to były czasy w końcówce niepodległości II Rzeczypospolitej.
Podcasty
Playlisty tematyczne
