Spis treści
Poseł Jarosław Krajewski złożył interpelacje nr 19822 do ministra obrony narodowej, ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie stanu tworzenia Komponentu Obrony Pogranicza oraz jego gotowości kadrowej i sprzętowej. Jak czytamy w uzasadnieniu:
W sierpniowym numerze miesięcznika „Polska Zbrojna“ nr 8/2026 opublikowany został materiał pt. „Cztery brygady, jeden cel“, poświęcony tworzeniu Komponentu Obrony Pogranicza w strukturach Wojsk Obrony Terytorialnej. Z publikacji wynika, że jest to jedna z największych zmian organizacyjnych w historii WOT. Cztery brygady zmieniają swoją strukturę, zwiększają udział żołnierzy zawodowych oraz mają docelowo przejąć odpowiedzialność za ochronę infrastruktury powstającej w ramach programu „Tarcza Wschód“. Jednocześnie wskazano, że prace nad pierwszą koncepcją utworzenia Komponentu Obrony Pogranicza rozpoczęły się już w 2022 r., natomiast zasadniczy etap organizacyjny, obejmujący wyznaczenie dowódców i formalne przekształcanie brygad, realizowany jest w 2026 r.
Docelowo Komponent Obrony Pogranicza ma liczyć około 15 tys. żołnierzy zawodowych, żołnierzy terytorialnej służby wojskowej oraz pracowników resortu obrony. Około 17% etatów mają stanowić żołnierze zawodowi, czyli około 2,5 tys. osób. W chwili opisywanej w materiale około 450 żołnierzy z czterech brygad pełniło służbę bezpośrednio na granicy. Jednocześnie wskazano, że dotychczasowy system rotacyjnego kierowania żołnierzy WOT do służby granicznej ograniczał możliwości szkoleniowe jednostek i powodował konieczność ciągłego wdrażania kolejnych zmian do specyfiki zadań wykonywanych na granicy.
Zmiana modelu funkcjonowania ma polegać nie tylko na stałym przypisaniu brygad do określonych odcinków granicy, lecz również na znacznym rozszerzeniu ich zdolności operacyjnych. W każdej brygadzie mają powstać lub zostać rozbudowane m.in. bataliony logistyczne, kompanie logistyczne, pododdziały rozpoznawcze, sekcje dronowe, sekcje montażu i naprawy bezzałogowych systemów uzbrojenia, a także zdolności przeciwlotnicze, przeciwpancerne i wsparcia ogniowego. Wskazano również na potrzebę wyposażenia jednostek w systemy rozpoznania obrazowego, środki walki radioelektronicznej oraz zdolności wykorzystujące bezzałogowe statki powietrzne.
Jak pisał dalej poseł Krajewski:
Skala tych zmian rodzi jednak pytanie o realny stopień gotowości organizacyjnej, kadrowej i sprzętowej Komponentu Obrony Pogranicza, szczególnie wobec napiętego harmonogramu. Z publikacji wynika, że proces tworzenia komponentu ma zostać zakończony do końca 2026 r., natomiast program „Tarcza Wschód“ ma zostać sfinalizowany do końca 2027 r. Od 2028 r. brygady obrony pogranicza mają natomiast stać się operatorami i gospodarzami powstałych umocnień, magazynów oraz infrastruktury inżynieryjnej.
Wobec powyższego zasadniczego znaczenia nabiera odpowiedź na pytanie, czy wraz ze zmianami formalno-organizacyjnymi zapewniono odpowiednią liczbę żołnierzy zawodowych, przeszkolonych terytorialsów, sprzętu, systemów bezzałogowych, środków przeciwlotniczych i przeciwpancernych oraz odpowiednie zaplecze logistyczne. Z materiału wynika, że szkolenie żołnierzy Komponentu Obrony Pogranicza ma obejmować współdziałanie ze Strażą Graniczną, techniki interwencyjne, stosowanie środków przymusu bezpośredniego oraz posługiwanie się bronią gładkolufową. Wymaga to jasnego określenia kompetencji, zasad dowodzenia i odpowiedzialności poszczególnych służb w sytuacjach kryzysowych.
Poseł więc zadał następujące pytania:
- Jaki jest obecny rzeczywisty stan osobowy czterech brygad tworzących Komponent Obrony Pogranicza w stosunku do zakładanej docelowej liczby około 15 tys. osób oraz ilu z przewidzianych około 2,5 tys. żołnierzy zawodowych zostało już przydzielonych do tych jednostek?
- Dlaczego – pomimo rozpoczęcia prac koncepcyjnych nad Komponentem Obrony Pogranicza już w 2022 r. – zasadniczy etap reorganizacji brygad i budowy nowych zdolności prowadzony jest dopiero w 2026 r. oraz jakie działania organizacyjne, kadrowe i sprzętowe zostały wykonane w latach 2022-2025?
- Czy termin zakończenia procesu tworzenia Komponentu Obrony Pogranicza do końca 2026 r. oznacza osiągnięcie przez wszystkie cztery brygady pełnej gotowości operacyjnej, czy jedynie zakończenie ich formalnego przeformowania? Jeżeli pełna gotowość ma zostać osiągnięta później, proszę o wskazanie harmonogramu dla poszczególnych brygad.
- Jaki jest obecny poziom wyposażenia czterech brygad w systemy bezzałogowe, środki przeciwdronowe, systemy walki radioelektronicznej, uzbrojenie przeciwlotnicze i przeciwpancerne oraz czy wszystkie planowane pododdziały logistyczne, rozpoznawcze, dronowe i techniczne zostały już utworzone i obsadzone?
- Jaki jest obecny podział kompetencji pomiędzy Komponentem Obrony Pogranicza a Strażą Graniczną w zakresie ochrony granicy państwowej i reagowania na sytuacje kryzysowe oraz czy opracowano jednolite procedury dowodzenia, współdziałania i odpowiedzialności obu formacji?
- Czy MON posiada pełne oszacowanie kosztów utworzenia i wyposażenia Komponentu Obrony Pogranicza oraz późniejszego utrzymania infrastruktury programu „Tarcza Wschód“, a także jakie kryteria zostaną zastosowane przy ocenie gotowości brygad do przejęcia odpowiedzialności za tę infrastrukturę od 2028 r.?
Geneza KOP – Dlaczego nowa formacja jest potrzebna?
Decyzja o utworzeniu Komponentu Obrony Pogranicza nie była dziełem przypadku. Jak wynika z odpowiedzi Sekretarza Stanu w MON, Pawła Bejdy, na interpelację poselską, koncepcja formacji została zatwierdzona 24 września 2022 roku a jej powstanie jest bezpośrednią reakcją na kryzys graniczny oraz wnioski z wojny na Ukrainie.
Jak wskazuje wiceszef MON, „Zasadniczą przyczyną utworzenia Komponentu Obrony Pogranicza była głęboka analiza sytuacji powstałej w wyniku kryzysu granicznego na granicy polsko-białoruskiej, trwającego od połowy 2021 r.”. Na ostateczny kształt formacji wpłynęły również doświadczenia zza naszej wschodniej granicy oraz krajowe sprawdziany sztabowe, w tym wnioski z trwającego konfliktu na Ukrainie oraz wnioski z ćwiczenia ZIMA-20. Choć sama koncepcja utworzenia KOP w strukturach Wojsk Obrony Terytorialnej została zatwierdzona już 24 września 2022 roku, to w kolejnych latach proces ten podlegał ciągłej ewolucji, a przeprowadzane ćwiczenia na bieżąco wpływały na korekty w planach operacyjnych.
Harmonogram zmian i bariera niejawności
Aktualnie wojsko koncentruje się na przeformowywaniu czterech istniejących Brygad Obrony Terytorialnej w nowe struktury obrony pogranicza. Proces ten, obejmujący m.in. wyznaczanie żołnierzy oraz pracowników na nowe stanowiska służbowe, realizowany jest zgodnie z przyjętymi harmonogramami i rozkazami. Resort obrony wyznaczył konkretną datę graniczną na realizację tych zadań, zaznaczając jednocześnie, że „Termin zakończenia wdrażanych zmian to 31 grudnia 2026 r., nie oznacza to jednak osiągnięcia przez wszystkie cztery brygady pełnej gotowości operacyjnej, a jedynie zakończenie ich formalnego przeformowania”. Wojsko nie ujawnia, kiedy dokładnie jednostki osiągną pełną zdolność bojową, ponieważ harmonogram osiągania wstępnej i pełnej gotowości operacyjnej stanowi informację niejawną.
Uzbrojenie i synchronizacja z Tarczą Wschód
Nowo powstające brygady są sukcesywnie doposażane w nowoczesny sprzęt wojskowy, dostosowany do współczesnych zagrożeń pola walki. Wiadomo, że formowane jednostki dysponują już zaawansowanymi systemami bojowymi, a „Wszystkie Brygady Obrony Pogranicza wchodzące w skład KOP posiadają uzbrojenie przeciwlotnicze, przeciwpancerne czy też systemy bezzałogowe”. Szczegóły dotyczące zakupów i dostaw pozostają jednak tajemnicą, gdyż są częścią niejawnego Planu Modernizacji Technicznej na lata 2025-2039. Co istotne, rozwój KOP postępuje w ścisłym powiązaniu z kluczowymi programami infrastrukturalnymi państwa. Koncepcja obrony pogranicza została zsynchronizowana z Narodowym Programem Odstraszania i Obrony - Tarcza Wschód, a jednostki KOP na bieżąco przejmują odpowiedzialność jako użytkownicy za powstającą w jego ramach infrastrukturę.
Współpraca ze Strażą Graniczną i obrona hybrydowa
W strukturze obronnej państwa KOP ma wyznaczone szerokie spektrum zadań w różnych stanach gotowości obronnej, jednak resort obrony wyraźnie rozdziela kompetencje wojska od służb MSWiA. Paweł Bejda podkreślił, że „KOP nie zastąpi Straży Granicznej w realizacji jej ustawowych zadań”. W związku z tym prowadzone są obecnie prace nad zmianami legislacyjnymi oraz nowym podziałem kompetencji, ze szczególnym uwzględnieniem realiów stanu pełnej gotowości obronnej państwa. Ze względu na charakter operacyjny formacji, Ministerstwo Obrony Narodowej decyduje się na zachowanie szczególnej dyskrecji w kwestiach taktycznych. „Szczegółowe dane dotyczące sposobu rozwoju i przygotowania KOP do przewidywanych zagrożeń w warunkach trwającego konfliktu zbrojnego między Federacją Rosyjską a Ukrainą oraz w realiach wojny hybrydowej pozostają niejawne”.
Podział ról na granicy. MSWiA o prawnych fundamentach współpracy z wojskiem
W odpowiedzi na interpelację poselską nr 19822, do kwestii podziału kompetencji na polskich rubieżach odniósł się również Czesław Mroczek, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Prawnym fundamentem ochrony polskiej granicy pozostaje odpowiedzialność ministra właściwego do spraw wewnętrznych, który realizuje swoje obowiązki za pośrednictwem wyspecjalizowanych organów. Jak wyjaśnia Czesław Mroczek, „minister właściwy do spraw wewnętrznych odpowiada za ochronę granicy państwowej na lądzie i na morzu oraz kontrolę ruchu granicznego, w zakresie określonym w odrębnych przepisach prawa”. Zadania te bezpośrednio wykonuje Komendant Główny Straży Granicznej. Do kluczowych i ustawowych obowiązków tej formacji należy nie tylko dozór lądowy i morski, ale również monitorowanie przestrzeni nad terytorium kraju. Zgodnie z przepisami, do zadań formacji należy ochrona granicy państwowej w przestrzeni powietrznej Rzeczypospolitej Polskiej poprzez prowadzenie obserwacji statków powietrznych i obiektów latających, przelatujących przez granicę na małych wysokościach, oraz informowanie o tych przelotach właściwych jednostek Sił Powietrznych Sił Zbrojnych RP.
Współdziałanie służb mundurowych z wojskiem opiera się na precyzyjnych mechanizmach wymiany danych w czasie rzeczywistym. Przepisy nakładają na Straż Graniczną obowiązek kooperacji z Siłami Zbrojnymi RP na lądzie, morzu oraz w powietrzu. Wspomniane współdziałanie polega między innymi na utrzymywaniu stałej łączności i przekazywaniu przez jednostki współdziałające informacji dotyczących wykrycia załogowych i bezzałogowych statków powietrznych, ze szczególnym uwzględnieniem samolotów, śmigłowców, szybowców, lotni, balonów czy sond przelatujących przez granicę państwową na wysokości do 500 metrów. Informowanie dotyczy również obcych okrętów wojennych, wojskowych statków powietrznych na polskich obszarach morskich, a także wszelkich nierozpoznanych obiektów nawodnych i powietrznych znajdujących się w zasięgu obserwacji technicznej i wzrokowej.
Szczegółowy tryb postępowania na wypadek nadzwyczajnych zdarzeń określają aktualne przepisy wykonawcze, w tym rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 lutego 2024 roku, wydane w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej. Dokument ten w precyzyjny sposób określa procedury reagowania Straży Granicznej w przypadku wykrycia incydentów. Zgodnie z zawartymi tam wytycznymi, dyżurna służba operacyjna oddziału Straży Granicznej ma obowiązek natychmiastowego przekazywania informacji o niepokojących zdarzeniach do właściwych wojskowych ośrodków dowodzenia. Odbiorcami tych meldunków są odpowiednio: 22. Ośrodek Dowodzenia i Naprowadzania, 1. Regionalny Ośrodek Dowodzenia i Naprowadzania lub Mobilna Jednostka Dowodzenia Operacjami Powietrznymi.
Obowiązujące ustawodawstwo przewiduje także scenariusze, w których siły Straży Granicznej okazują się niewystarczające do opanowania sytuacji kryzysowej. W takich przypadkach prawo dopuszcza bezpośrednie zaangażowanie armii. Jeżeli użycie sił Straży Granicznej okaże się niewystarczające lub uzasadnia to stopień zagrożenia, do pomocy formacji mogą być użyte oddziały i pododdziały Sił Zbrojnych RP. Odnosząc się bezpośrednio do pytań o rzekome luki kompetencyjne lub potrzebę wyznaczania nowych granic odpowiedzialności pomiędzy pogranicznikami a nowo powstającymi jednostkami wojskowymi, Sekretarz Stanu w MSWiA przedstawił jasne stanowisko. Podsumowując obecny stan prawny, wiceszef resortu zaznaczył, że w obecnym stanie prawnym nie istnieje podział kompetencji, co oznacza, że dotychczasowe przepisy w pełni i wyczerpująco regulują zasady współdziałania obu służb.
