17 września: Światowy Dzień Sybiraka

• Co najmniej 350 tys. Polaków zostało po 17 września 1939 r. deportowanych w głąb Związku Sowieckiego, głównie na Syberię i do Kazachstanu.

• Sowieci poddali represjom milion obywateli II RP, co najmniej 150 tys. z nich ich nie przeżyło.

• W Kazachstanie i Federacji Rosyjskiej nadal żyje kilkadziesiąt tysięcy osób deklarujących polskie pochodzenie.

Syberia – piękna kraina z tragedią ludzkich losów

Czym dla Hiszpanii była konkwista państwa azteckiego, tym dla Rosji była kolonizacja wszystkiego, co leży za Uralem. Rosyjskim Cortezem był kozacki ataman Jermak Timofiejewicz. W latach 1581–1585 rozgromił zauralskie chanaty. W tych walkach zginął w 1585 r. Rok później kozacy założyli pierwsze rosyjskie miasto na Syberii – Tiumeń. W 1587 powstał Tobolsk. Za cara Aleksandra I Jermakowi postawiono pomnik. Przetrwał władzę radziecką, acz w latach 80. próbowali go wysadzić w powietrze syberyjscy Tatarzy.

To w Tobolsku w czasie II wojny światowej funkcjonował Polski Dom Dziecka. Był to sierociniec założony jesienią 1942 r. Władza sowiecka pozwoliła na to po układzie Sikorski-Majski, czyli przywróceniu relacji polsko-radzieckich. Jak się łatwo domyślić, trafiały tam sieroty po Sybirakach, rzadko zmarłych z przyczyn naturalnych.

Pierwszymi Polakami zesłanymi na Syberię byli jeńcy z wojen z Rosją w XVII w. Na większą skalę zsyłki rozpoczęły się po upadku konfederacji barskiej, pod koniec XVIII w. W XIX w. przybywało, z wiadomych przyczyn, Sybiraków.

Katorga, zesłanie, łagry, deportacje

W języku polskim pojawiły się dwa słowa, które współcześnie bywają uważane za bliskoznaczne, a w rzeczywistości oznaczają co innego. Te słowa to: katorga i zesłanie (zsyłka). Były to formy kary przewidziane przez carski kodeks karny. Mogły być stosowane nie tylko przeciwko powstańcom czy konspiratorom.

Katorga była cięższym wymiarem kary. Skazany na nią był całkowicie pozbawiony wolności. Kojarzy się go dziś jako skutego w łańcuchach. I słusznie. Katorżnik był osadzony w strzeżonych więzieniach lub obozach. Te ostatnie władza sowiecka zaadaptowała do swojego penitencjarnego systemu terroru.

Łagodniejszą karą było zesłanie. Często stosowaną, bo na Syberii tzw. zaludnienie było kolosalnie niewielkie. Znacząco poniżej jednej osoby na kilometr kwadratowy (0,2–0,4; dziś: 2,3–2,8). Niewielu było chętnych do dobrowolnego osiedlania się za Uralem. Zesłaniec zachowywał wiele praw, był pod policyjnym nadzorem. Mógł do miejsca zesłania sprowadzić rodzinę.

Władza radziecka przebudowała carski system penitencjarny. Katorgę zamieniła na osadzenie w łagrze. Zesłanie utrzymano, formalnie przy zachowaniu pewnych praw zsyłanych. Faktycznie było to więzienie bez drutów kolczastych, wież strażniczych i strażników NKWD.

Na taką zsyłkę trafiały zbiorowo całe społeczności, na podstawie decyzji administracyjnych. Chodzi oczywiście o deportacje masowe, którym poddawani byli nie tylko Polacy.

Zsyłka była też, do końca istnienia ZSRS, karą dodatkową dla więźniów łagrów. To skomplikowane, więc wyjaśnię w uproszczeniu: dostawałeś 10 lat łagru i 5 lat zsyłki. Wychodziłeś z łagru, ale musiałeś przez 5 lat żyć w okolicy odbywania kary lub w miejscu wyznaczonym ci przez władzę radziecką i pod jej nadzorem. W praktyce w takim miejscu pozostawało się do końca życia, o ile władza nie zdecydowała inaczej.

Losy Sybiraków: 17 września 1939 do drugiej fali repatriacji

Skoncentrujmy się, po tym historycznym wprowadzeniu, na losach tych, którzy Sybirakami stali się po sowieckiej agresji na Polskę 17 września 1939 r. Masowe deportacje obywateli II RP narodowości polskiej były konsekwencją paktu Ribbentrop-Mołotow (de facto: Hitler-Stalin) i podziału między agresorami terenów II RP. Oto kalendarium ukazujące losy Sybiraków.

Rok 1939

29 XI: dekretem „O nabyciu obywatelstwa ZSRS przez mieszkańców zachodnich obwodów Ukraińskiej i Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej” Prezydium Rady Najwyższej ZSRS mieszkańcom okupowanych Kresów narzuca obywatelstwo radzieckie. Wdrażanie przepisów i przymusowe wydawanie sowieckich paszportów (z odbieraniem dokumentów polskich) ruszyło na początku 1940 r.

5 XII: Rada Komisarzy Ludowych ZSRS wydaje uchwałę zlecającą NKWD przeprowadzenie wysiedlenia osadników z dawnych wschodnich terenów Polski: Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy.

Rok 1940

10 II: NKWD przeprowadza pierwszą masową deportację obywateli II RP w głąb Związku Sowieckiego.

13 IV: druga masowa deportacja. 29 VI: trzecia masowa deportacja przeprowadzona etapowo.

Rok 1941

22 V – 20 VI: czwarta masowa deportacja obywateli Polski w głąb ZSRS. Począwszy od lutego 1940 roku do czerwca 1941 roku, w czterech masowych deportacjach zostało wywiezionych na wschód nie mniej niż 320 tys. obywateli II Rzeczypospolitej.

30 VII: w Londynie zostaje zawarty układ Sikorski-Majski – to porozumienie między Polską a Związkiem Sowieckim. Przywrócono oficjalne stosunki dyplomatyczne. Ogłoszono „amnestię” dla obywateli polskich przebywających w łagrach, więzieniach i zesłaniu w głębi ZSRR oraz zezwolono na utworzenie Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa.

4 XII: Józef Stalin w rozmowie z gen. Sikorskim zgadza się na ewakuację 25 tys. żołnierzy Armii Polskiej na Bliski Wschód. Ewakuacja będzie przeprowadzona w dwóch etapach. Łącznie Związek Sowiecki opuściło około 115–120 tys. obywateli polskich, w tym ok. 47 tys. cywilów.

Rok 1942

24 III: początek ewakuacji ze Związku Sowieckiego żołnierzy armii gen. Andersa i tzw. rodzin wojskowych.

Rok 1943

15 I: władza radziecka, zmierzając do zerwania stosunków z rządem RP na uchodźstwie, ogłasza, że wszyscy obywatele polscy przebywający na terytorium ZSRS, którzy przed 1939 r. zamieszkiwali anektowane ziemie wschodnie, są traktowani wyłącznie jako obywatele sowieccy.

Rok 1944

7 X: powstaje przy komunistycznym rządzie PKWN Państwowy Urząd Repatriacyjny, będzie działał do 1951 r.

Rok 1945

13 II: Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN) przyjmuje uchwałę w sprawie natychmiastowego przystąpienia do masowej repatriacji ludności polskiej z terenów republik radzieckich (Ukraińskiej, Białoruskiej i Litewskiej SRS) w granice powojennej Polski.

6 VII: w Moskwie TRJN podpisuje umowę z rządem ZSRS „o prawie zrzeczenia się obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej mieszkających w ZSRR i ich ewakuacji do Polski”.

Rok 1946

29 I: do Polski w nowych granicach wyrusza pierwszy transport ewakuacyjny, dając początek masowej ekspatriacji Polaków.

II–VI: do Polski napływa główna fala repatriacji ze Związku Sowieckiego.

Rok 1953

5 III: śmierć Stalina zmienia położenie łagierników i tych zesłańców, którzy z różnych przyczyn nie wrócili do Polski. W następnych miesiącach dochodzi do częściowej likwidacji Głównego Zarządu Poprawczych Obozów Pracy, w akronimie: Gułagu.

Rok 1954

9 I: do Polski powraca pierwsza grupa (36 osób) repatriowanych obywateli polskich zwolnionych z sowieckich więzień, obozów pracy i łagrów na mocy ogłoszonej po śmierci Stalina amnestii. Przekazywani byli przez dwa lata w małych grupach w punktach granicznych.

Rok 1956

15–19 XI: rząd PRL w Moskwie uzgadnia repatriację Polaków w znacznie większym niż dotychczasowym wymiarze. 18 listopada strona radziecka wyraża zgodę na umożliwienie powrotu do kraju 30 tys. osobom narodowości polskiej przebywającym w ZSRS.

Do Polski chce wracać wielokroć więcej. Druga fala repatriacji potrwa do 1959 r. Związek Sowiecki opuści ok. 250 tys. dawnych obywateli II RP. Repatriację ułatwiła umowa polsko-sowiecka (z 25 III 1957 r.) upraszczająca tryb rozpatrywania podań o repatriację oraz uprawniająca do wyjazdu do PRL wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami II Rzeczypospolitej we wrześniu 1939 r.

W Federacji Rosyjskiej i Kazachstanie żyje ok. 58 tys. Polaków

Instytut Pamięci Narodowej szacuje, że różnym formom sowieckich represji po 17 września 1939 r. został poddany milion obywateli II RP.

Według ustaleń IPN i polsko-rosyjskich badań archiwalnych co najmniej 150 tys. z nich straciło życie. Szacuje się, że 600 tys. udało się opuścić Związek Sowiecki.

Dziś, według oficjalnych danych (z 2021 r.), osoby deklarujące narodowość polską stanowią dziesiąte części procenta populacji Federacji Rosyjskiej. Uwzględniając tych, którzy mają polskie korzenie, ale w spisie nie zadeklarowali przynależności do narodowości polskiej, Polacy stanowią maksymalnie 0,2 proc. ludności Federacji.

Znacznie więcej, bo 35 319 (w Federacji – 22 414) obywateli Kazachstanu wykazało narodowość polską (0,2 proc. ludności). Połowa z nich chciałaby żyć w Polsce...

27 września 2013 r. polski parlament podjął uchwałę następującej treści:

„Sejm Rzeczypospolitej Polskiej oddaje hołd wszystkim Polakom zesłanym na Syberię, inne tereny Rosji i Związku Sowieckiego. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej upamiętnia tych, którzy tam zginęli, tych, którym udało się powrócić do Ojczyzny, tych, którzy osiedli w różnych częściach świata, oraz tych, którzy pozostali w miejscu swego zesłania, gdzie kultywowali polskość. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanawia 17 września – rocznicę agresji sowieckiej na Polskę z 1939 roku – Dniem Sybiraka”...