- Odkryj historię Jatimatic – fińskiego pistoletu maszynowego, który jako "freak fighter" wyprzedzał epokę, choć jego wygląd budził kontrowersje.
- Stworzona przez wizjonera, broń oferowała rewolucyjny system redukcji podrzutu i niezwykłą kompaktowość, zaskakując swoją innowacyjnością.
- Dowiedz się, dlaczego ta unikatowa konstrukcja nie podbiła rynku, lecz stała się legendą Hollywood i do dziś fascynuje miłośników broni!
To właśnie ten sprzęt nazywamy w Ostrym Gwincie „freak fighterem”. Konstrukcja, która wygląda jak rekwizyt z kina science fiction klasy B, działa według pomysłów wyprzedzających epokę, a przy tym niesie za sobą historię niemal równie chaotyczną, jak lata 80., w których powstała.
Finlandia, sauna i wizja szalonego konstruktora
Za Jatimaticiem stał fiński konstruktor Jali Timari - człowiek, którego można określić mianem klasycznego niezależnego wynalazcy starej szkoły. Nie reprezentował wielkiego państwowego koncernu ani ogromnego zaplecza wojskowego. Był raczej inżynierskim outsiderem z obsesją stworzenia ultra kompaktowego pistoletu maszynowego nowej generacji. Nazwa „Jatimatic” pochodziła zresztą właśnie od jego nazwiska - JAli Timari.
I trzeba przyznać: Timari miał odwagę myśleć inaczej. W czasach, gdy większość kompaktowych PM-ów była po prostu zmniejszoną wersją klasycznych konstrukcji pokroju Uzi czy Ingrama MAC-10, Finowie postanowili stworzyć broń bardziej ergonomiczną, łatwiejszą do kontrolowania i wygodniejszą podczas strzelania seriami. Brzmi rozsądnie.
Problem w tym, że efektem końcowym był obiekt wyglądający jak skrzyżowanie zszywacza biurowego, futurystycznej zabawki i prototypu z filmu cyberpunkowego. I właśnie dlatego dziś go kochamy.
Konstrukcja, która nie chciała być normalna
Jatimatic był pistoletem maszynowym kalibru 9 × 19 mm Parabellum działającym na zasadzie odrzutu zamka swobodnego. Brzmi standardowo? To tylko pozory. Najbardziej charakterystycznym elementem był układ zamka poruszającego się pod lekkim kątem ku górze. Teoretycznie rozwiązanie miało ograniczać podrzut broni podczas strzelania seriami. Energia odrzutu była częściowo kierowana inaczej niż w klasycznych PM-ach, co miało poprawiać kontrolę. I co najciekawsze - to naprawdę działało.
Do tego dochodziła bardzo nisko osadzona linia lufy względem dłoni strzelca, składany chwyt przedni pełniący jednocześnie rolę bezpiecznika i dźwigni przeładowania oraz wyjątkowo kompaktowa bryła całej konstrukcji. W praktyce Jatimatic był niezwykle nowoczesny jak na pierwszą połowę lat 80. W wielu aspektach przypominał filozofię, którą znacznie później zobaczymy choćby w nowoczesnych PDW czy kompaktowych platformach ochrony osobistej.
Ale był też bronią… specyficzną. Ergonomia budziła skrajne emocje. Niektórzy strzelcy uważali go za genialnie intuicyjny, inni twierdzili, że przypomina trzymanie mokrego mydła z przyczepionym magazynkiem. Sama konstrukcja była lekka, bardzo szybka w składaniu i rozkładaniu, ale równocześnie dość delikatna i podatna na problemy eksploatacyjne. Do tego dochodziła wysoka szybkostrzelność oraz niewielka masa, co mimo wszystkich sztuczek konstrukcyjnych nadal utrudniało kontrolę podczas długich serii.
Polecany artykuł:
Jakie były przyczyny upadku Jatimatica?
To właśnie dlatego Jatimatic jest dziś bardziej kultowy niż praktyczny. Problem nie leżał tylko w samej broni. I tu zaczyna się prawdziwie „ostrogwintowy” fragment historii. Bo upadek Jatimatica nie wynikał wyłącznie z jego ekscentrycznej konstrukcji. W dużej mierze pogrążyły go problemy organizacyjne, polityczne i biznesowe.
Produkcją zajmowała się działająca od lat 20. XX wieku fińska firma Tampeeren Asepaja, ale przedsięwzięcie od początku nie miało stabilnych fundamentów finansowych. Rynek pistoletów maszynowych był już wtedy bardzo konkurencyjny, a armie i służby coraz częściej szukały konstrukcji sprawdzonych, tanich i niezawodnych.
Jatimatic był natomiast drogi, nietypowy i wymagał przekonywania klientów, że ta „dziwność” ma sens. A świat wojskowo-policyjnych zakupów zwykle nie kocha eksperymentów. Do tego dochodziły kontrowersje wokół samego Jali Timariego. Konstruktor miał opinię człowieka trudnego we współpracy, a wokół projektu przez lata narastały problemy prawne i finansowe. W późniejszym okresie Timari popadł również w poważne konflikty z fińskim wymiarem sprawiedliwości, związane z działalnością biznesową i sprawami gospodarczymi.
Historia zrobiła się na tyle chaotyczna, że momentami przypominała bardziej scenariusz filmu o upadłym geniuszu niż dzieje producenta broni.W efekcie produkcję zakończono bardzo szybko. Powstało jedynie 400 egzemplarzy. I tak narodził się jeden z najbardziej fascynujących ślepych zaułków historii broni strzeleckiej.
Hollywood pokochało Jatimatica bardziej niż wojsko
Paradoksalnie największą sławę Jatimatic zdobył nie na poligonach, lecz w kinie. Broń pojawiła się między innymi w filmie "Red Dawn" (1984), gdzie miał ponoć "dublować" naszego pm-63 RAK. W przypadku filmu "Cobra" (1986) Jatimatic wszedł jednak na zupełnie inny poziom filmowej kariery. Nie był już jedynie egzotycznym rekwizytem przewieszonym przez ramię drugoplanowego złoczyńcy. Stał się integralną częścią wizerunku bohatera granego przez Sylvestra Stallone, wręcz drugoplanową postacią, partnerem naszego samotnego bohatera.
To właśnie kino zapewniło mu status kultowego. Bo trzeba uczciwie powiedzieć: Jatimatic nigdy nie był sukcesem użytkowym. Nie stał się nowym Uzi, nie podbił rynku policyjnego, nie zmienił doktryn wojskowych. Ale stał się czymś może nawet ciekawszym. Stał się legendą wśród pasjonatów.
Freak fighter z Helsinek
Jatimatic to idealny przykład konstrukcji, którą trudno oceniać wyłącznie przez pryzmat sprzedaży czy wojskowych kontraktów. To broń z gatunku „co by było gdyby”. Projekt odważny, bezczelnie eksperymentalny i momentami wręcz absurdalny. Ale właśnie dzięki temu fascynujący.
Dziś wiele zastosowanych w nim idei nie wydaje się już tak szalonych. Niska oś lufy, kompaktowość, kontrola podrzutu czy ergonomia strzelania z małej platformy stały się standardem nowoczesnych konstrukcji. Problem polegał na tym, że Jatimatic pojawił się za wcześnie, był zbyt dziwny i trafił na rynek, który nie chciał jeszcze takiego freak fightera. A może po prostu świat nie był gotowy na fińskie szaleństwo zamknięte w stalowej puszce kalibru 9 mm. I właśnie dlatego po ponad czterdziestu latach nadal o nim rozmawiamy.
Polecany artykuł:
