Po II wojnie światowej Japonia przyjęła pacyfistyczną konstytucję, a jej polityka obronna przez dekady opierała się na surowych ograniczeniach. W 1967 roku wprowadzono tzw. trzy zasady eksportu broni, które w 1976 roku zaostrzono do formy całkowitego zakazu sprzedaży uzbrojenia. Przez lata dopuszczano jedynie nieliczne wyjątki, dotyczące głównie sprzętu nieśmiercionośnego w pięciu kategoriach, takich jak ratownictwo, transport czy rozminowywanie.
Decyzja gabinetu premier Sanae Takaichi o liberalizacji przepisów stanowi kulminację procesu stopniowego odchodzenia od tych restrykcji, który rozpoczął się już za czasów rządu Shinzō Abe w 2014 roku. Nowe regulacje są postrzegane jako największy zwrot w japońskiej polityce bezpieczeństwa od zakończenia wojny i sygnał gotowości Tokio do odgrywania aktywniejszej roli na arenie międzynarodowej.
"Obecnie żadne państwo nie jest w stanie samodzielnie chronić swojego bezpieczeństwa. Aby bronić pokoju, ważne jest promowanie transferu sprzętu obronnego i wzmacnianie zdolności odstraszania sojuszników" – oświadczył główny sekretarz gabinetu Minoru Kihara.
Nowe zasady eksportu broni z Japonii. Co wolno sprzedawać i komu?
Znowelizowane przepisy zasadniczo zmieniają krajobraz japońskiego eksportu. Kluczową zmianą jest zniesienie dotychczasowego ograniczenia do zaledwie pięciu kategorii uzbrojenia oraz zezwolenie na sprzedaż broni śmiercionośnej, takiej jak niszczyciele, myśliwce czy pociski rakietowe. Eksport będzie jednak obwarowany kilkoma istotnymi warunkami. Odbiorcami mogą być wyłącznie państwa, z którymi Japonia ma podpisane umowy o współpracy obronnej i transferze technologii. Każda transakcja będzie wymagała zgody Rady Bezpieczeństwa Narodowego Japonii. Sprzedaż broni do krajów objętych aktywnym konfliktem zbrojnym pozostaje co do zasady zakazana, choć przewidziano wyjątki „w szczególnych okolicznościach”, które będą brały pod uwagę narodowe interesy bezpieczeństwa Japonii oraz wsparcie dla operacji wojskowych prowadzonych przez Stany Zjednoczone. Wprowadzono także ścisły system monitorowania, obejmujący inspekcje w państwach docelowych, aby kontrolować sposób wykorzystania sprzedanego sprzętu. Nowe zasady otwierają również drogę do eksportu uzbrojenia opracowywanego wspólnie z innymi krajami, na przykład myśliwca nowej generacji w ramach programu Global Combat Air Program z Wielką Brytanią i Włochami.
Dlaczego Japonia zdecydowała się na ten krok? Regionalne zagrożenia i nowa strategia obronna
Rząd w Tokio uzasadnia swoją decyzję najpoważniejszymi od dekad zagrożeniami dla bezpieczeństwa narodowego. W oficjalnych komunikatach wskazuje się przede wszystkim na dwa źródła niestabilności: rosnącą potęgę militarną Chin i ich roszczenia terytorialne na Morzu Południowochińskim i Wschodniochińskim i presję wywieraną na Tajwan oraz nieustanny rozwój programów rakietowych i nuklearnych przez Koreę Północną.
W nowej Narodowej Strategii Bezpieczeństwa Japonia określiła otoczenie międzynarodowe jako "najbardziej napięte i złożone od zakończenia II wojny światowej". Liberalizacja eksportu broni jest postrzegana jako narzędzie do wzmacniania sojuszy w regionie Indo-Pacyfiku, budowania wspólnych zdolności odstraszania oraz wspierania własnego, zaawansowanego technologicznie przemysłu zbrojeniowego.
"Jeśli eksport broni będzie odbywał się bez ograniczeń według uznania rządu, może to podważyć fundamenty naszego pacyfistycznego państwa" – ocenił Takeshi Shina z opozycyjnego Sojuszu Reform Centrowych.
Głosy krytyki i obawy o przyszłość
Decyzja rządu spotkała się z ostrą krytyką ze strony japońskiej opozycji. Główny zarzut dotyczy ograniczonej kontroli parlamentarnej nad procesem sprzedaży broni. Krytycy wskazują, że parlament ma być informowany o transakcjach dopiero po ich zatwierdzeniu przez Radę Bezpieczeństwa Narodowego, co uniemożliwia wcześniejszą debatę publiczną. Pojawiają się obawy, że nieograniczony uznaniowością rządu eksport broni może podważyć pacyfistyczne fundamenty państwa, zapisane w konstytucji. Zaniepokojenie wyraziły również Chiny, które postrzegają ten krok jako dowód na "remilitaryzację" Japonii i zagrożenie dla stabilności regionu.
Potencjalni klienci i pierwsze kontrakty. Kto kupi japońską broń?
Japoński przemysł zbrojeniowy, choć do tej pory skupiony na rynku wewnętrznym, dysponuje zaawansowanymi technologiami, m.in. w produkcji okrętów podwodnych, myśliwców i systemów rakietowych. Otwarcie na eksport to dla firm takich jak Mitsubishi Heavy Industries czy Kawasaki Heavy Industries szansa na dynamiczny rozwój.
Już teraz mówi się o pierwszych potencjalnych kontraktach. Minister obrony Shinjiro Koizumi zapowiedział intensyfikację dyplomacji zbrojeniowej. Na przełomie kwietnia i maja uda się na Filipiny, by negocjować transfer wycofywanych niszczycieli typu Abukuma. Indonezja wyraziła zainteresowanie zakupem japońskich okrętów podwodnych. Wśród potencjalnych partnerów wymienia się także Polskę, która poszukuje dywersyfikacji dostaw uzbrojenia i zacieśnia relacje z Tokio w obliczu wspólnych zagrożeń.
