Ile bomb we wrześniu 1939 r. na Jasną Górę zrzuciła Luftwaffe?

Prawda jest pierwszą ofiarą każdej wojny, a propaganda potrafi utrwalać zafałszowane narracje przez całe pokolenia. „Historie wojenne” to seria syntetycznych opowieści o wydarzeniach przemilczanych, zniekształconych i wypartych z powszechnej świadomości. To nie gotowe odpowiedzi, lecz zaproszenie do odkrywania faktów na nowo. W tym materiale będzie o nalocie Luftwaffe na Jasną Górę, do którego doszło (na szczęście) jedynie na łamach gazet – nie tylko polskich…

Widok z góry na zabudowania Jasnej Góry w otoczeniu jesiennych drzew. Na miniaturze obok logotyp cyklu Historie Wojenne, o których przeczytasz na SE Portal Obronny.
Autor: Andrzej Bęben

• Hitler miał osobiście zakazać bombardowania klasztoru. Ile w tym prawdy?

• Jak polska dezinformacja stała się narzędziem niemieckiej propagandy?

• Niemcy chronili Jasną Górę, ale nie z miłości do polskich zabytków.

Owszem, 1 i 2 września bomby spadły na Częstochowę

Dość popularny jest pogląd, że Luftwaffe miało zbombardować klasztor oo. paulinów, a rozkaz miał wydać sam Adolf Hitler. Do nalotu jednak nie doszło, bo 3 września Częstochowę zajął Wehrmacht. Austriacki akwarelista miał wydać drugi rozkaz: klasztoru nie ruszać! W ostatnim zdaniu jest nieco prawdy, a w przedostatnim – zero.

Owszem, nad Częstochową operowały eskadry bombowe, szturmowe i myśliwskie z 4. Floty Powietrznej Luftwaffe (Luftflotte 4). Ich celem nie było jednak sanktuarium maryjne, ale 7. Dywizja Piechoty (Armia „Kraków”) dowodzona przez gen. bryg. Janusza Gąsiorowskiego. Ją atakowała 10. Armia Wehrmachtu, wspierana przez Luftflotte 4. Jej samoloty musiały atakować polską piechotę i uważać na nasze lotnictwo, a nie zajmować się nalotami na Jasną Górę, choć sama Częstochowa była dwukrotnie bombardowana (1 i 2 września).

Z czego i na jakim gruncie zrodził się mit, który z czasem przybrał status prawdy? To efekt propagandy… polskiej, ale… zainicjowanej przez służby dr. Josefa Goebbelsa.

Fejk, jakby to dziś powiedziano, zaistniał 2 września, gdy krakowskie „Tempo Dnia” zamieściło notkę o zbombardowaniu Jasnej Góry. Gazeta powołała się na komunikat Polskiego Radia... w języku niemieckim. „Czy Niemcy wiedzą, że w dniu wczorajszym bombowce niemieckie dokonały nalotu na Częstochowę, że obrzuciły bombami miasto, które jest polskim Lourdes?”.

W następnych dniach wiadomość sklonowały inne polskie dzienniki i prasa międzynarodowa. 5 września o (rzekomym) nalocie opublikował m.in. „New York Times”. Listę publikujących wiadomość o zbombardowaniu Jasnej Góry oraz jej analizę przytoczył w naukowym artykule „Jasna Góra w pierwszych dniach września 1939 r. – fakty i legendy” Antoni Jackowski (Peregrinus Cracoviensis, 2016). Szczególnie ostro zareagowała na przedstawiane w polskiej prasie wydarzenie francuska opinia. Dziwić się nie ma co, bo w końcu Francja była naszym sojusznikiem.

wycinek_łuny nad Jasną Górę (1)
Autor: CC0 4.0
Musimy pamiętać o bohaterach | Garda

Dlaczego Polskie Radio wydało komunikat o nalocie na Jasną Górę po niemiecku?

Na jakiej podstawie oparli się dziennikarze Polskiego Radia, wysyłając w świat (po niemiecku) komunikat, który później powieliły inne media? Jakoby na podstawie relacji „wiarygodnych świadków”. Pamiętać należy, że jedynymi środkami łączności w tym czasie były telefon i telegraf. A one różnie funkcjonowały we wrześniu 1939 r. Po tym, że wiadomość poszła w eter po niemiecku, można domniemywać, że chodziło o zdyskredytowanie agresora i wzmocnienie polskiego ducha walki.

Wyszło na odwrót, bo Josef Goebbels przeprowadził szybki kontratak. Są hipotezy, że to on rozpuścił plotkę, pochwyconą przez polskie gazety. 4 września z Berlina do Częstochowy polecieli wysoki urzędnik Ministerstwa Oświecenia Publicznego i Propagandy Rzeszy oraz berliński korespondent Associated Press Ludwig Paul Lochner. Misja była prosta, bo fakty zaprzeczały enuncjacjom prasowym. Przeora Niemcy „poprosili” o oświadczenie na piśmie. Ten napisał:

„Niniejszym zaświadczam na żądanie Wojskowych Niemieckich Władz, iż Cudowny Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze ani przy wkroczeniu Wojsk wczoraj ani do chwili obecnej nie został uszkodzony. Jasna Góra też dotąd nie poniosła żadnych strat”.

Lochner wysłał do agencji korespondencję z Częstochowy, a już 5 września samoloty Luftwaffe zrzucały na polskie miasta nie tylko bomby, ale i ulotki odpowiedniej treści. Można je dziś oglądać w klasztornym muzeum.

Czy Adolf Hitler w 1941 r. zwiedzał klasztor oo. paulinów?

Propagandową bitwę o Jasną Górę wygrała propaganda niemiecka. Bitwę o Jasną Górę wygrali jednak – summa summarum – paulini i Polacy.

Niemcy nie mogli zaprzeczać własnej propagandzie i Jasna Góra – roboczo to określając – znajdowała się pod specjalnym nadzorem. Ten nieformalny status ugruntowały wizyty w sanktuarium hitlerowskich notabli: Heinricha Himmlera, Hansa Franka i Wilhelma Fricka.

Krążą też opowieści o wizycie incognito samego Hitlera, który miał jakoby zwiedzać klasztor 11 sierpnia 1941 r. Nie ma jej wiarygodnego potwierdzenia w dokumentacji niemieckiej, a historycy zajmujący się dziejami Jasnej Góry traktują relację jednego jedynego zakonnika (który tylko przypuszczał, że oprowadza kogoś podobnego do Hitlera) z tzw. przymrużeniem oka.

Trzeba zaznaczyć, że Niemcy wyjątkowo traktowali jasnogórski klasztor i jego lokatorów. Nie mieli takich sentymentów wobec polskich duchownych. 16 października 1944 r. przeor otrzymał od władz okupacyjnych nakaz przygotowania ewakuacji do Wrocławia: Cudownego Obrazu, skarbca klasztornego i przebogatych zbiorów biblioteki. Ewakuować mieli się także zakonnicy. Co stało za tym rozkazem ewakuacji? Hipotezy są różne. Nie znamy jednak jasnej przyczyny, dla której gubernator Hans Frank uchylił 30 listopada ten nakaz.

Armia Czerwona też nie zamierzała niszczyć Jasnej Góry

Nie z dbałości o dobra polskiej kultury i świętości religijne. Sowieci względem sanktuarium mieli mniej więcej taki sam pogląd, jak ich dawni sojusznicy. Jakiekolwiek działania przeciwko klasztorowi i jego zakonnikom wzburzyłyby tylko Polaków.

17 stycznia 1945 r. pierwsze sowieckie czołgi wjeżdżają do Częstochowy. Czerwonoarmiści widzą górujący nad miastem szczyt wieży klasztornej. W kronikach sanktuarium maryjnego odnotowano, że kilka pocisków trafiło w jasnogórskie wały, a jeden nawet w budynek klasztoru. Niemcy nie zamienili go w punkt oporu, jak to miało miejsce w klasztorze na Monte Cassino.

Sowieci weszli na teren Jasnej Góry. Niektórzy usiłowali coś dla siebie z dóbr klasztornych „socjalizować”, częściej jednak domagali się wódki niż świętych obrazków. Tak, Niemcy – z przyczyn pragmatycznych – mieli znacząco większy szacunek do Jasnej Góry. Z drugiej strony, ci, którzy przegonili ich z Częstochowy, mogli się zachowywać w jasnogórskim klasztorze znacznie, znacznie gorzej...

***

Dla rozszerzenia wiedzy polecam książkę: „Cień swastyki nad Jasną Górą. Częstochowa w okresie hitlerowskiej okupacji 1939–1945” (Jan Pietrzykowski).

Player otwiera się w nowej karcie przeglądarki