• NIK oceniła skuteczność WOT w czasie pokoju. Wskazała jednak obszary wymagające pilnych zmian.
• Powódź z 2024 r. pokazała skalę zaangażowania WOT w działania kryzysowe.
• Problemy dotyczą m.in. planowania rozwoju, wyposażenia, szkolenia i oceny rzeczywistych zdolności poszczególnych jednostek.
• NIK rekomenduje potrzebę pilnego podporządkowania WOT Szefowi Sztabu Generalnego WP.
• Większość szczegółowych ustaleń kontroli pozostaje niejawna.
Kontrolę WOT prowadzono w latach 2023–2025
WOT są piątym rodzajem Sił Zbrojnych RP, obok Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych, Marynarki Wojennej i Wojsk Specjalnych. Do ich zadań należą utrzymywanie gotowości obronnej państwa, ochrona ludności przed skutkami klęsk żywiołowych i likwidowanie tych skutków, ochrona mienia, prowadzenie akcji poszukiwawczych oraz ratowanie życia i zdrowia.
Kontrola NIK P/25/024, przeprowadzona w latach 2023–2025, miała odpowiedzieć na pytanie, czy WOT osiągnęły realną zdolność do wykonywania swoich zadań. Badano nie tylko formalne struktury. Inspektorzy wzięli pod lupę także planowanie rozwoju, organizację jednostek, wyposażenie, magazynowanie i serwis sprzętu, szkolenia rotacyjne oraz przygotowanie żołnierzy i pododdziałów do działania w sytuacjach kryzysowych.
Kontrolą objęto Dowództwo WOT oraz 16. Dolnośląską Brygadę OT, 11. Małopolską Brygadę OT, 1. Podlaską Brygadę OT i 4. Warmińsko-Mazurską Brygadę OT.
NIK sprawdziła również cele i kierunki rozwoju WOT oraz nadzór ministra obrony narodowej nad realizacją zadań.
WOT sprawdziły się w działaniach kryzysowych, ale…
Pozytywnie oceniono działania WOT w ramach zarządzania kryzysowego w czasie pokoju. W komunikacie podkreślono, że wyniki kontroli nie podważają przydatności WOT jako formacji wspierającej społeczeństwo i system reagowania kryzysowego. Wskazują natomiast na problemy związane z przygotowaniem tych wojsk do wykonywania zadań obronnych i kryzysowych.
Przykładem skuteczności była operacja Feniks, związana z usuwaniem skutków powodzi w 2024 r. Zaangażowano w nią ponad 15 tys. żołnierzy WOT, co pokazuje skalę dostępnych zasobów ludzkich oraz zdolność formacji do masowego wsparcia działań ratowniczych i porządkowych.
Inspektorzy wskazali jednak również problemy wymagające rozwiązania. Komunikat nie zawiera szczegółowych informacji, ponieważ znaczną część ustaleń dotyczących WOT objęto klauzulami tajności.
Ogólnie określono jednak obszary, w których inspektorzy Izby stwierdzili nieprawidłowości. Chodzi m.in. o:
• programowanie rozwoju WOT;
• planowanie struktur organizacyjnych;
• wyposażenie w sprzęt wojskowy;
• przechowywanie i obsługę sprzętu;
• organizację i prowadzenie szkoleń rotacyjnych;
• przygotowanie żołnierzy, oddziałów i pododdziałów do wykonywania zadań w sytuacjach kryzysowych;
• nadzór ministra obrony narodowej nad WOT.
Jak po każdej kontroli, również po tej NIK sformułowała rekomendacje. W ocenie Izby należy:
• zweryfikować dokumenty regulujące sposób działania i wykorzystania WOT pod kątem ich poprawności, aktualności i wzajemnej spójności;\
• ocenić rzeczywiste zdolności poszczególnych oddziałów i pododdziałów, zamiast opierać się wyłącznie na założeniach organizacyjnych;\
• sprawdzić założenia dotyczące budowy i rozwoju WOT, uwzględniając lokalizację jednostek oraz rzeczywiste zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa;
• usprawnić nadzór, kontrolę i monitorowanie zadań realizowanych przez WOT;
• pilnie podporządkować WOT Szefowi Sztabu Generalnego WP.
Zasadnicze znaczenie ma rekomendacja dotycząca Sztabu Generalnego WP
Oznacza ona postulat włączenia WOT do standardowego systemu planowania wojskowego i dowodzenia, zamiast utrzymywania ich bezpośredniej podległości ministrowi obrony narodowej. Obecnie WOT podlegają mu bezpośrednio.
W ocenie NIK podporządkowanie formacji Szefowi Sztabu Generalnego WP miałoby ujednolicić zasady planowania jej rozwoju, szkolenia, certyfikacji i wykorzystania, dostosowując je do rozwiązań stosowanych w pozostałych rodzajach Sił Zbrojnych.
Zmianę tę pierwotnie planowano na 14 sierpnia 2024 r., po certyfikacji formacji w czerwcu tego roku. Termin został jednak przesunięty, m.in. w związku z pracami nad nowym systemem dowodzenia, w tym koncepcją Połączonego Dowództwa Rodzajów Sił Zbrojnych.
MON i Dowództwo WOT deklarują podejmowanie działań naprawczych, choć na podstawie samego komunikatu nie można ocenić ich skuteczności ani tempa. Wiadomo, że MON wprowadza narzędzie usprawniające kontrolę, nadzór, monitorowanie i ewaluację celów Programu Rozwoju Sił Zbrojnych RP. Trwają również prace nad aktualizacją Planu Rozwoju WOT na lata 2025–2039. Analizowane są zmiany w algorytmie dotyczącym zasadniczego sprzętu wojskowego, a Dowództwo WOT przygląda się programom szkolenia.
Są to działania zgodne z kierunkiem wyznaczonym przez rekomendacje NIK. W opublikowanym komunikacie nie przedstawiono jednak dowodów na to, że pozwoliły już usunąć zidentyfikowane braki.
Z oczywistych względów pełny obraz kontroli P/25/024 pozostaje niedostępny w jawnej części dokumentacji. Wystąpienia pokontrolne skierowane do dowódców brygad otrzymały klauzulę „zastrzeżone”, natomiast wystąpienia do Dowództwa WOT i ministra obrony narodowej oraz informację o wynikach kontroli opatrzono klauzulą „tajne”. O wynikach poinformowano kluczowe organy państwa, w tym prezydenta RP, prezesa Rady Ministrów, ministra obrony narodowej oraz właściwe komisje sejmowe.
Wyników kontroli NIK nie należy interpretować jako dowodu na nieskuteczność WOT. Wręcz przeciwnie — Izba pozytywnie oceniła działania formacji w obszarze zarządzania kryzysowego w czasie pokoju. Problem polega na tym, że WOT powstawały szybko, etapami i w wielu lokalizacjach, a według NIK ich rozwój nie jest wystarczająco spójny z rzeczywistymi potrzebami obronnymi i kryzysowymi.
Wniosek płynący z jawnej części komunikatu jest następujący: WOT mogą skutecznie działać jako formacja masowego wsparcia w czasie pokoju, ale zdolności poszczególnych jednostek do wykonywania zadań obronnych mogą być zróżnicowane i nie zostały dostatecznie zweryfikowane. Dlatego NIK postuluje rzetelną ocenę tych zdolności, aktualizację dokumentów, poprawę nadzoru oraz szybkie włączenie WOT do systemu dowodzenia opartego na Sztabie Generalnym WP.
