Spis treści
- Najwyższa Izba Kontroli (NIK) ostrzega przed brakiem realnej strategii spłaty setek miliardów złotych zobowiązań Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych, co stwarza realne ryzyko dla stabilności finansowej państwa.
- Problem ten pogłębia rosnący udział kosztów obsługi długu oraz brak konsensusu między Ministrem Obrony Narodowej a Ministrem Finansów w sprawie odpowiedzialności za spłatę. Może to prowadzić do ograniczenia przyszłej modernizacji armii.
- NIK zaapelowała do premiera o pilne wypracowanie systemowego rozwiązania dla spłaty zobowiązań Funduszu oraz o wdrożenie strategii zarządzania jego zadłużeniem i środkami finansowymi.
Najwyższa Izba Kontroli po raz kolejny krytycznie oceniła funkcjonowanie Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych, utworzonego w Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) na mocy ustawy o obronie Ojczyzny z 11 marca 2022 roku. Fundusz ten, mający finansować zadania Programu Rozwoju Sił Zbrojnych, zasilany jest m.in. kredytami, pożyczkami i obligacjami emitowanymi przez BGK. Opublikowane wnioski z zakończonej w tym roku kontroli, która objęła Ministra Obrony Narodowej, Bank Gospodarstwa Krajowego oraz Ministra Finansów, potwierdzają wcześniejsze ustalenia NIK i wskazują na pogłębiające się problemy systemowe.
Brak strategii spłaty: Rosnące ryzyko dla finansów państwa
Głównym problemem, na który zwraca uwagę NIK, jest brak realnej strategii spłaty zobowiązań Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych, które obecnie liczone są w setkach miliardów złotych. Izba podkreśla, że problem ten będzie narastał, ponieważ w wydatkach Funduszu rośnie udział kosztów obsługi, czyli spłaty kapitału i odsetek od zaciągniętych kredytów.
„Najistotniejszą i dotychczas nierozwiązaną wadą instrumentu, za pomocą którego wydawana jest obecnie niemal co trzecia złotówka na obronność, pozostaje brak realnej strategii spłaty zobowiązań, liczonych już w setkach miliardów złotych” – czytamy w komunikacie NIK.
W połączeniu z pogarszającym się stanem finansów publicznych, w tym rosnącym deficytem sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz długiem publicznym, sytuacja ta stwarza – zdaniem Izby – realne zagrożenie dla stabilności finansowej państwa. Bez tej stabilności, jak zaznacza NIK, nie jest możliwe osiągnięcie bezpieczeństwa militarnego. Co więcej, dzisiejsze zakupy uzbrojenia, finansowane instrumentami dłużnymi, oznaczają, że Siły Zbrojne RP „zapłacą w przyszłości znacznym ograniczeniem wydatków na modernizację oraz na utrzymanie osiągniętych już zdolności”.
Spór między resortami a systemowe ryzyko
Najwyższa Izba Kontroli zwraca również uwagę na utrzymujący się brak konsensusu między szefami Ministerstwa Obrony Narodowej a Ministerstwa Finansów w sprawie odpowiedzialności za spłatę zobowiązań FWSZ. Taki stan rzeczy tworzy istotne ryzyko systemowe. Z jednej strony, może to prowadzić do niedofinansowania kluczowych zakupów zaplanowanych w Programie Rozwoju Sił Zbrojnych – podstawowym dokumencie planistycznym modernizacji armii. Z drugiej strony, nieskoordynowane przerzucenie ciężaru tych zobowiązań na budżet państwa może negatywnie wpłynąć na stabilność finansów publicznych.
W związku z tym, NIK zawnioskowała do premiera Donalda Tuska „o pilne wypracowanie, przy współudziale konstytucyjnych ministrów, systemowego i kompleksowego rozwiązania w zakresie odpowiedzialności za spłatę zobowiązań Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych, uwzględniającego zarówno obecny stan finansów publicznych, jak i konieczność modernizacji Sił Zbrojnych RP”. Izba wskazała, że podobnym przykładem rozwiązania była debata parlamentarna nad mechanizmem spłaty zobowiązań zaciąganych w ramach Instrumentu SAFE, gdzie uwzględniono wcześniejsze ustalenia kontrolerów.
Wcześniejsze ostrzeżenia NIK i konkretne liczby
Problemy z funkcjonowaniem Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych nie ograniczają się jedynie do kwestii odpowiedzialności za spłatę zadłużenia. NIK już w 2025 roku alarmowała, że przyjęte zasady gospodarki finansowej Funduszu nie zapewnią realizacji jego podstawowego celu. Izba wyliczała wówczas, że koszty obsługi instrumentów dłużnych FWSZ – tylko do 2035 roku – przekroczą 403 miliardy złotych, podczas gdy zaplanowane w tym okresie zasilenie Funduszu (46,1 miliarda złotych) pokryje zaledwie niespełna 12 procent tej kwoty.
Krytyce poddano również błędne założenie, że podatek VAT od dostaw sprzętu będzie regulowany ze środków pozyskanych z długu. NIK wskazywała także, że plan finansowy Funduszu na 2023 rok wykonano jedynie w połowie – z zaplanowanych blisko 45,9 miliarda złotych wydano 23,3 miliarda złotych. Izba zawnioskowała o wdrożenie strategii zarządzania zadłużeniem FWSZ oraz polityki zarządzania jego środkami finansowymi. Opracowanie i praktyczne zastosowanie tych polityk pozwoliłoby m.in. systemowo oceniać zasadność zabezpieczania kredytów przed ryzykiem kursowym i ryzykiem zmiennej stopy procentowej.
